• خرید vpn
  • ما هنـوز به فـردایی روشـن امید داریم

    صفحه اصلی » آخرین خبر , اخبار پربازدید , سیاسی » عوامل مؤثر در شکل‌دهی میدان تحریر به‌عنوان نماد اعتراض
    کد خبر : 1964785

    عوامل مؤثر در شکل‌دهی میدان تحریر به‌عنوان نماد اعتراض

    عوامل مؤثر در شکل‌دهی میدان تحریر به‌عنوان نماد اعتراضReviewed by Aryan♥ on Jan 1Rating:   پ- یافته های تحقیق ۱- کارکردهای اماکن شهری شهرها، کانون قدرت و ثروت هستند و استقرار بخشی عظیم از مراکز، سازمان ها و نهادهای حکومتی و دولتی باعث شده شهرها به نقطه ثقل قدرت سیاسی و تصمیم گیری های استراتژیک…

    عوامل مؤثر در شکل‌دهی میدان تحریر به‌عنوان نماد اعتراضReviewed by Aryan♥ on Jan 1Rating:

     

    پ- یافته های تحقیق

    ۱- کارکردهای اماکن شهری

    شهرها، کانون قدرت و ثروت هستند و استقرار بخشی عظیم از مراکز، سازمان ها و نهادهای حکومتی و دولتی باعث شده شهرها به نقطه ثقل قدرت سیاسی و تصمیم گیری های استراتژیک تبدیل‌شوند (عسگری، ۱۳۸۵: ۷۹)؛ همین مکان های کانونی، متشکل از مکان های تجلی قدرت و به‌تعبیری‌دیگر، نمادی از شکوه و جلال حکومت ها هستند (سلطانی، ۱۳۸۹: ۱۲۵).

    در تجمع و تراکم این اماکن با کارکردهای متفاوت، نقش دولت ها در تهیه طرح های شهری، تنظیم چهره عمومی شهرها و ایجاد میدان‌های معماری مانند میدان شهرسازانه، میدان جامعه‌شناسی، میدان اقتصادی و مواردی از این دست، واقعیتی انکارناپذیر است (کریمیان، ۱۳۸۹: ۱۲۲)؛ لذا امکان شهری با کارکردهایِ متعددِ سرزندگی فضای شهری، تسهیل ارتباطات، زنده سازی هویت های تاریخی، جذب گردشگر و رونق اقتصادی، کارکرد سیاسی و … در بطن توجه دولت‌مردان و متولیان امر قراردارد. در ادامه به کارکرد سیاسی اماکن و میادین شهری با تمرکز بیشتر پرداخته‌می‌شود.

     1-1-کارکرد سیاسی مکان‌ها و فضاهای اعتراض: بعضی مکان‌ها به‌ویژه میدان ها در فضاهای شهری در برخی تحول‌های سیاسی، نقش و جایگاهی خاص یافته، به محور و مرکز تحول‌های سیاسی و به‌نوعی به فضای اعتراض تبدیل‌می‌شوند؛ برای نمونه، میدان تیان آن من یا دروازه  صلح آسمانی، همان مکانی است که اکتبر سال ۱۹۴۱م مائو تسه تونگ بر فراز دروازه  آن ایستاد و تأسیس چین جدید را اعلام‌کرد (قاسمی، ۱۳۸۲: ۲۱) تیان آن من به‌عنوانِ میدان اصلی شهر پکن در ساعات نخستین روز ۴ ژوئن ۱۹۸۹، شاهد تظاهرات بزرگ طرف‌داران دموکراسی بود که توسط نیروهای مسلح سرکوب‌شد (مک لین، ۱۳۸۱: ۹۵۹).

    سرکوب جنبش دموکراسی خواهی دانشجویان در سال ۱۹۸۹ به مرکزیت میدان مشهور تیان آن منِ پکن، حقوق بشر را برخلاف زمان پیش از آن به موضوعی مسئله ساز برای جمهوری خلق چین و رهبران اقتدارگرای حزب کمونیست در تعامل‌هایشان با جامعه جهانی، نظام بین المللِ حقوق بشر و در رأس آن سازمان ملل متحد تبدیل‌کرد (اسدپور، ۱۳۸۵: ۱)؛ دانشجویان در این واقعه به ناپایداری اقتصادی چین و سرکوب های حزب کمونیست و فساد دولتی اعتراض‌کردند، جنبش تیان آن من در ۲۲ آوریل همان سال، ظاهر شده‌بود و دلیل آن، حمایت دانشجویان از یکی از رهبران حزب کمونیست چین، هویائوبانگ، بود که در همین ماه طرح‌هایی جدید را برای گشایش و دموکراسی در حزب مطرح‌کرده، اما بی‌درنگ از حزب اخراج‌شده‌بود.

     به‌این‌ترتیب در طول چند روز، جمعیت دانشجویان میدان تیان آن من به بیش از ۲۰۰ هزار نفر رسید و دو هفته بعد با حضور میخائیل گورباچف در (۱۶ ماه می) در پایتخت چین، دانشجویان تمایل خود را به دنبال‌کردن راه روسی در چین اعلام‌کردند؛ اندکی پس از آن، دولت کمونیست چین با مشاهده سرایت جنبش به سایر اقشار مردم پکن، سرانجام تصمیم‌گرفت که با سرکوبی خشونت‌آمیز، آن را ازمیان‌بردارد؛ این اعتراض‌ها با نیروهایی مسلح که توسط حکومت به پکن فرستاده‌شدند با قتل عام ۳ هزار دانشجو به‌شدت سرکوب‌شد (روزنامه جام جم، ۱۳۹۱: ۱۶).

    امروزه این میدان به دلیل ایستادگی مادران دانشجویانی که ۲۴ سال پیش، خون فرزندانشان در مقابل تانک های دولت چین، نقش ماندگار آزادی را بر میدان «تیان آن من» پکن ترسیم‌کرد، به‌عنوان میدانی نمادین که یادآور اهدای جان برای کسب آزادی است، به اذهان و افکار عمومی ملت چین و سایر ملل معرفی‌شده‌است.

     بنابراین به‌نظرمی رسد که تمامی مکان های جغرافیایی، توان تبدیل‌شدن به مکانی نمادین را نداشته‌باشند بلکه میادین، اماکن و ابنیه ای که در تحول‌های سیاسی- اجتماعی ملت و حافظه  تاریخی شهروندان، جایگاهی ویژه  دارند و به‌نوعی کارکرد سیاسی- عاطفی آنها بارزتر از سایر کارکردهای آنهاست، دارای این ظرفیت باشند. مکان هایی مختلف مانند میدان آزادی و ساختمان آزادی در جریان انقلاب اسلامی ایران، میدان بولونتایا در مسکو، میدان التحریر در مصر ازجمله این اماکن به‌شمارمی‌آیند. 

    1-2- نقش و جایگاه میدان التحریر قاهره در تحول‌های سیاسی- اجتماعی مصر: میدان با ابعاد مختلف معنایی، کارکردی و کالبدی می تواند نقشی مهم در ارتقای کیفی فضاهای شهرهای امروز ایفاکند؛ دراین‌میان، توجه به عوامل مؤثر در دلبستگی افراد به میدان های شهری می تواند نقشی مؤثر در هویت و مطلوبیت میدان ها داشته‌باشد (سجادزاده، ۱۳۹۲: ۷۹). سرچشمه  حرکت دومینووار انقلاب‌های اخیر خاورمیانه، از مکان هایی مانند شهرهای مسلط یا پایتخت، میادینی مانند میدان التحریر مصر که نماد آزادسازی و همواره محل برگزاری تظاهرات سیاسی بوده‌است نشأت‌گرفت (کیا، ۱۳۹۰: ۱۳).

     میدان التحریر، بزرگ‌ترین میدان قاهره است که در مرکز این شهر و در شرق رود نیل واقع شده‌است و همانند بسیاری از میدان‌ها، این میدان، کارکردی ارتباطی نیز دارد؛ ازطرفی، موزه مصر؛ در میدان التحریر شهر قاهره قرارگرفته که در آن، مجموعه آثار فراعنه و پانصد هزار قطعه آثار حک‌شده از تاریخ مصر قدیم که قدمت آنها به هزاران سال پیش برمی گردد، یافت‌می شود؛ این موزه در سال ۱۸۵۸ میلادی تأسیس‌شد (تکیه ای، ۱۳۷۵: ۲۳)؛ به‌نظرمی رسد که مکان گزینی این موزه در کنار میدان التحریر به کارکرد فرهنگی این میدان، نقشی پررنگ‌تر بخشیده‌است.

    این میدان که پیش‌تر اسماعیلیه نام‌داشت، پس از انقلاب ۱۹۵۲ به نام میدان التحریر (به معنی آزادسازی یا نجات) تغییرکرد. تظاهرات سال ١٩٧٧ که درپی افزایش بهای مواد خوراکی به‌وقوع‌پیوست، در این میدان برگزارشد؛ همچنین، تظاهراتی در سال ٢٠٠٣ میلادی در اعتراض به حمله آمریکا به عراق در این میدان برپا شد در جریان انقلاب ۲۰۱۱ مصر، میدان التحریر به نماد مکان معترض و سمبل مبارزه ضد حکومت حسنی مبارک تبدیل‌شد؛ ازاین‌رو به‌نظرمی رسد که امروزه، کارکردهای متعدد میدان التحریر مصر تحت‌الشعاع کارکرد سیاسی آن قرارگرفته‌است، به‌صورتی‌که این میدان به یک نماد آزادسازی و مخالفت با حکومت‌های دیکتاتوری تبدیل‌شده‌است؛ گواه این قضیه، آن است که مردمان معترض اروپا و آمریکا و … به مکان‌های محل تجمع خود، اسم میدان التحریر داده اند.

    ۱-۳- عوامل مؤثر در شکل‌دهی میدان تحریر به‌عنوان نماد اعتراض

    ۱-۳-۱- عامل مرکزیت و در دسترس بودن: میدان التحریر بزرگ‌ترین میدان قاهره است که در مرکز این شهر و در شرق رود نیل واقع شده‌است؛ همانند بسیاری از میدان‌ها، این میدان دارای کارکرد ارتباطی مناسبی است به دلیل اینکه در مرکز اتصال چند خیابان قرارگرفته‌است؛ بدین‌ترتیب، خیابان التحریر از شرق و غرب، خیابان میرت باشا از شمال و خیابان القصر العینی از جنوب به این میدان، متصل می شوند؛ ازطرفی به حومه‌ها و نواحی جمعیتی حاشیه‌نشین و فقیر نیز قرابت‌دارد؛ این کارکرد خوب ارتباطی و عامل دسترسی ساده به میدان باعث شد که این میدان ازسوی عموم مردم به‌عنوان مرکز تجمع مخالفان و آزادی‌خواهان پذیرفته‌شده، رفته‌رفته به نماد آزادی‌خواهی تبدیل‌شود (ر.ک تصویر ۱).

     بر این اساس می‌توان‌گفت که میدان التحریر، دارای نقشی کانونی در انتشار امواج سیاسی در درجه اول در داخل پایتخت و در مرحله بعد در داخل کل مصر بوده؛ بدین‌ترتیب، این میدان به‌عنوان یک کانون توزیع‌کننده، مکان و سرچشمه  انتشار امواج اعتراضی مردمان گردآمده در این میدان بود؛ به‌گونه ای‌که موج اعتراض به‌راحتی از این میدان به سایر مناطق قاهره و حتی سایر شهرها سرایت‌می کرد؛ علاوه‌براین، همچنان‌که هاگت در نظریه پخش بیان‌می‌کند، این مکان در جریان اعتراض‌های شهروندان مصری، دارای کارکرد انتشار گسترشی بود؛ انتشار گسترشی، فرایندی است که به‌وسیله آن، اطلاعات، مواد و مانند اینها از یک جا به جای دیگر گسترش‌می یابند؛ در این فرایند، چیزهایی که منتشرشده اند در ناحیه اولیه باقی‌مانده، اغلب شدت پیدامی کنند (هاگت، ۱۳۸۲: ۹۲).

    تأثیر عامل مرکزیت و میزان دسترسی را می‌توان با این نمونه شرح‌داد که اگر سنگی را به درون استخری بیندازیم و پخش امواج آن را نظاره‌کنیم، خواهیم‌دید که دوایر با دورشدن از نقطه  اثر، به‌تدریج ضعیف و ضعیف تر می شوند؛ به همین قیاس، میزان پذیرش نوآوری های فرهنگی نیز با افزایش مسافت کاهش‌می یابد و ابداع‌ها به‌ طور عمیق تر و نافذتری در نزدیک ترین نقطه به مبدأ پذیرفته‌خواهندشد و با دورشدن از آن کاهش‌می یابند (جردن و روانتری، ۱۳۸۰: ۵۰۶).

    در توضیح نقش کانونی میدان‌ها در شکل‌گیری تجمع‌های مردمی، می‌توان به این نکته اشاره‌کرد که خیابان ها اغلب به یک میدان یا یک محل فرهنگی و رسانه ای منتهی‌می شوند که در آنجا با پیوندخوردن جمعیت، اعتراض و شورش گسترش‌می یابد و اخبار به مرزهای محیط منتشرمی شوند. چنان‌که میدان التحریر که در مرکز توجه مطبوعات، ایستگاه های تلوزیون، هتل های خارجی و گردشگران و روزنامه نگاران و حتی ترمینال های اتوبوس بود، توانست شورش ها و قیام‌های معترض و ناراضی را به خود جلب کند.

     ازطرفی این فضاهای اعتراض و مکان‌های معترض اعم از «خیابان، میادین، مساجد و …» دارای جامعه شناسی مختص خودشان هستند؛ ترکیبی از ویژگی های مکانی اجتماعی مختلف؛ آنها مکان هایی هستند که یک جمعیت، پیش از اینکه مجبور شوند پراکنده و متفرق شوند، می توانند به‌آسانی و سریع در آنجا گردهم آیند؛ بنابراین مجاورت و نزدیکی یک دانشگاه (مانند دانشگاه تهران) یا یک مسجد بزرگ (مانند مسجد الازهر قاهره) یا تفرجگاه ، کتاب فروشی  و محل برگزاری تئاتر که جمعیت روشن‌فکر را جلب‌می کنند، همگی مکان‌های دارای ظرفیت نارضایتی و شورش هستند؛ ازهمین‌رو، مجاورت قصرالنیل در قاهره و خیابان های کلمه العرب با کتاب فروشی ها و کافه های روشن‌فکری مانند کافه تاریخی ریچه که انقلاب ۱۹۵۲ مصر در آن برنامه ریزی‌شد، زمینه را برای ورود جمعی روشن‌فکران در میدان التحریر مصر فراهم‌آورند (افضلی، ۱۳۹۱: ۱۶۹).

    علاوه‌بر عامل مرکزیت جغرافیایی، عامل دسترسی نیز نقشی مهم در تبدیل میدان التحریر به کانون مخالفت با نظام سیاسی داشت. ازاساس، عامل دسترسی، نقشی بسیار مهم در مکان گزینی جمعیت و فعالیت‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، تاریخی، ارتباطی دارد و وجوه مختلف ساختار فضایی و کالبدی شهر، اعم از ساخت شهر، بافت شهر، اندازه شهر و نقش و اهمیت مرکز شهر، به‌طور کامل از عامل دسترسی تأثیرمی پذیرند (بوالحسنی، ۱۳۸۲: ۸۶). دسترسی به‌عنوان یکی از محورهای عملکردی برای شکل فضایی شهرها مطرح است. نظریه‌پردازان معاصر، دسترسی و ارتباطات را جزو امتیازهای اصلی مناطق شهری دانسته، اغلب نظریه های مربوط به پیدایش و عملکرد شهر نیز، آن را مسلم برشمرده‌اند (لینچ، ۱۳۷۴: ۲۶۳).

    در بحث دسترسی، موضوع امنیت معترضان و عدم گرفتارشدن آنها با نیروهای حکومتی نیز بسیار اهمیت‌دارد؛ به‌عبارت‌دقیق‌تر، این‌گونه مکان‌ها که به‌عنوان کانون تجمع معترضان انتخاب‌می‌شوند، بایستی دارای یک فضای قابل‌مانور باشند. جایی‌که معترضان بتوانند از دست پلیس بگریزند و درعین‌حال که فضاهای باز دارد به‌واسطه کوچه‌های باریک، مغازه ها و خانه ها، محاط شده، فرصت یا پناهگاهی برای پناهندگی انقلابیون فراهم‌کند. شگفت انگیز نیست که میدان التحریر قاهره، میدان انقلاب تهران و میدان تقسیم استانبول، همگی با پیچ و خم ها، خیابان های کناری و کوچه‌های باریک احاطه‌شده اند؛ جایی‌که فراری های سیاسی می توانند در موقع تعقیب پلیس، مخفی شوند (افضلی، ۱۳۹۱: ۱۶۹)؛ بر این اساس، دو مؤلفه «مرکزیت و دسترسی مناسب»، نقشی مهم در انتخاب میدان التحریر به‌عنوان کانون تجمع مخالفان حکومت داشته‌است.

    ۱-۳-۲- تراکم و تجمع جمعیت: جمعیت یا انسان های ساکن در مکان و فضای جغرافیایی، یکی از عناصر و ارکان اصلی آن را تشکیل‌می دهند. جمعیت و انسان‌ها به‌مثابه روح مکان و فضای جغرافیایی عمل‌می کنند. مکان بدون جمعیت به مکان بی روح شباهت‌دارد. انسان آنچنان به مکان وابسته می شود که از حد روابط مادی با مکان فراتررفته، با آن، روابط عاطفی برقرارمی کند و مهر مکان در دلش جای بازکرده، مکان برای او ارزش و قداست معنوی پیدامی کند (حافظ‌نیا و دیگران، ۱۳۸۹: ۱۹۹).

    اگر از لحاظ ویژگی های طبیعی و جغرافیایی، یک فضای جغرافیایی، دارای ساختاری گسیخته  باشد، این وضعیت در شکل گیری واحدهای کوچک‌تر فضایی و قلمروهای فرهنگی متفاوت مؤثر بوده، جمعیت را به اجزای متفاوت از هم تقسیم‌می‌کند (حیدری، ۱۳۹۱: ۱۵۱)؛ ازطرفی، ازدیاد جمعیت، تراکم شهرها و صنعتی‌شدن هرچه بیشتر جوامع، پیامدهایی مثبت و منفی، (هر دو) را به‌همراه‌دارند (بیانلو، ۱۳۸۵: ۳۰). توزیع جمعیت در مصر از وضعیت رود نیل تبعیت‌می‌کند.

     ازآنجاکه نخستین و مهم‌ترین منبع ثابت در زندگی مصریان «رود نیل» است، وضعیت تراکم جمعیت به‌گونه ای است که حدود ۹۹ درصد جمعیت آن کشور در کرانه های آن رود که ۵/۳ درصد خاک مصر را شامل می شود زندگی‌می کنند (برزگر، ۱۳۸۶: ۲۰۴)؛ به دلیل چنین تراکم جمعیتی در مصر که به‌طور تقریبی، همه  جمعیت ۸۰ میلیونی آن در دره  نیل اقامت‌دارند، فقرا می‌توانستند میدان های فرودگاه های خصوصی ساکنان قصرهای اشرافی دوستان رئیس‌جمهور را نظاره‌کنند؛ مرسدس‌های مجلل آخرین مدل، ناچار بودند از کنار فاضلاب‌های روباز و مردمی که در گورستان‌ها زندگی‌می‌کنند، عبورکنند و این، در حالی است که جمعیت مصر در سال ۲۰۰۹ براساس گزارش بانک جهانی، ۸۳ میلیون نفر بوده‌است و در همین سال، تولید ناخالص داخلی کشور، حدود ۱۸۸ میلیارد دلار آمریکا بوده که با درآمد سرانه معادل ۲۲۷۰ دلار، درزمره کشورهای با درآمد پایین تر از متوسط قرارمی گیرد و نرخ تورم در سال ۲۰۰۹ نیز، ۸/۱۱ درصد گزارش‌شده‌است (رشیدی، ۱۳۹۰: ۴۴)؛ بااین‌حال همان‌طورکه هانا آرنت می گوید: نامرادی در ازمیان‌برداشتن تبعیض‌ها و اختلاف‌های طبقات و ناکامی در حل‌کردن مسائل سیاسی می تواند به انقلاب بینجامد (یوسفی، ۱۳۹۰: ۲۳)

    شواهد نشان‌می دهند که در یک دهه اخیر، طبقات متوسط جدید به دلیل وضعیت نامناسب بازار مسکن به طرف حومه شهر مانند محله های «عین شمس» و «ایمبابا» کشیده‌شده و اجتماع‌هایی غیررسمی و ناهمگون را ایجادکرده اند؛ این محله های شهری که نقطه آغاز جنبش های اخیر مصر ضد حسنی مبارک بوده اند از لحاظ جغرافیایی، شرایطی مناسب برای شورش و ایجاد جنبش های ضدحکومتی دارند؛ این مراکز جمعیتی نزدیک میدان التحریر بوده، به دلیل بسته‌بودن فضای مجاور، نظارت شدید پلیس را نیز باعث نمی شوند (افضلی، ۱۳۹۱: ۱۷۱)؛ بر این اساس، تراکم جمعیت در کرانه های رود نیل که موجب آگاهی شهروندان از فاصله  طبقاتی و عامل تسهیل‌کننده  برقراری ارتباط و تجمع در میدان التحریر بود در نمادین جلوه‌دادن میدان تحریر به‌عنوان نماد آزادی و مبارزه  ملت مصر، مؤثر افتاد.

    ۱-۳-۳- نقش رسانه‌ها و فضای مجازی: رسانه و فضای مجازی به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی که در کنترل دولت قرارنداشتند، عاملی بسیار مهم بودند که به‌سرعت میدان التحریر را به کانون انقلاب و مرکز تجمع میلیونی مردم، نه‌تنها در داخل شهر قاهره و کشور مصر بلکه در سراسر جهان معرفی‌کردند.

    امروزه اگرچه محدودیت فاصله ها به‌طور کامل حذف‌نشده، جریان سرمایه، کالا، خدمات، فناوری، ارتباطات و اطلاعات به‌طور فزاینده ای، کنترل دولت بر مکان و زمان را تضعیف‌کرده اند (کاستلز، ۱۳۸۰: ۲۹۷)، شبکه های اطلاعاتی، نقاط دوردست را با یکدیگر مرتبط‌می‌کنند؛ این شبکه ها گروه های مختلف سراسر جهان را در کمترین زمان ممکن به بهترین شکل به یکدیگر پیوندمی دهند و افراد می توانند دانش و تخصص خود را با یکدیگر مبادله‌کنند، به مشاوره بپردازند و خلاقیت های خود را آشکارسازند. رشد سریع رسانه های جدید این امکان را فراهم‌آورده‌است که اطلاعات درزمینه موضوع های مختلف به شکل الکترونیکی و در حجم بسیار بالا مبادله شوند (اشرفی ریزی، ۱۳۸۶: ۶۳).

    با پیدایش فناوری های نوین ارتباطیِ اطلاعاتی، مانند اینترنت، ماهواره، تلفن همراه، تلویزیون‌های کابلی، رایانه، ویدئو و … در چند دهه واپسین سده بیستم، انقلابی عظیم در عرصه ارتباطات دوربرد و الکترونیک با برد جهانی رخ‌داد؛ در میان این فناوری ها، ماهواره و اینترنت، شاخص ترین و اصلی ترین آنها شناخته‌شده اند به‌طوری‌که در چند دهه اخیر، تأثیرهایی بسیار شگرف بر حیات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دولت ها و ملت ها به‌جای‌گذاشته اند و به‌واسطه همین تأثیر، قلمرو و مرزهای دولت ملت ها در سطوح گوناگون سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کم رنگ شده و تاحد زیادی آسیب پذیر شده اند (سردارنیا، ۱۳۸۸: ۱۹۴). کانال های ارتباطی، مانند گسترش اینترنت و ماهواره ها اجازه‌می دهند که خبر تحول‌ها در یک کشور باسرعت به کشورهای دیگر انتشاریابد.

    مصر، بیشترین کاربران اینترنتی را در میان کشورهای عربی دارد؛ گذشته‌ازاین، بیش از ۸۰ درصد جمعیت این کشور، تلفن همراه دارند که شاید راه سریع‌تر و مهم‌تر تماس در مقایسه با فیس‌بوک باشد؛ همچنین شبکه‌های تلویزیونی ماهواره‌ای نظیر «الجزیره و العربیه» نیز در گسترش و صادرات تفکر تغییر، نقشی مهم را ایفاکردند (Alanoud،۲۰۱۱ )؛ بر این اساس، رسانه‌های جدید و شبکه ‌های اجتماعی با به‌اشتراک‌گذاردن تصاویر و فیلم هایی از تجمع‌های اعتراضی میدان التحریر، به‌عنوان ابزارهایی کارساز برای انتشار اخبار و اطلاعات و هماهنگی و سازماندهی اعتراض‌ها و تسهیل‌کننده این جنبش عمل‌کردند و زمینه را برای افزایش نسل جدید مشارکت سیاسی (اغلب)، توسط جوانان استفاده‌کننده از این رسانه ها  فراهم‌آوردند درپی ناآرامی های مصر، ملت با دعوت مخالفان برای تظاهراتی میلیونی درمیدان التحریر قاهره تجمع‌کردند و تنها در یکی از تظاهرات ۵۰۰ نفر دستگیر و به زندان، روانه شدند.

     فعالان سیاسی مصر با انتشار بیانیه‌هایی در صفحه‌ای از فیس‌بوک به نام «همه خالد هستیم» از ملت مصر درخواست‌کردند پس از نماز جمعه در اعتراض به شرایط موجود در تظاهراتی میلیونی و سراسریِ ضددولتی شرکت‌کنند (براری، ۱۳۹۱: ۲۰۹). هرچند مقام‌های امنیتی کشور مصر سعی‌داشتند این فضای مجازی را کنترل‌کنند، چندان موفق نبودند؛ بنابراین به‌نظرمی رسد عواملی مانند مزیت های فضای مجازی و شبکه های اجتماعی مجازی، دیپلماسی مجازی، عدم توان تأثیرگذاری بُعد فاصله در کم‌رنگ‌کردن و کُندکردن امواج جنبش اعتراضی شهروندان مصری از نقطه  کانونی میدان التحریر، در تبدیل‌شدن این میدان به نماد مکانی برای اعتراضی، نقشی بسزا داشته اند.

    ۱-۳-۴- سوابق کارکردیِ ارتباطی- تاریخی و سیاسی میدان تحریر: مکان، بافتی مناسب برای شکل گیری هویت های سیاسی و بازشناسی علایق سیاسی فراهم‌می سازد و بدین لحاظ، فعالیت های سیاسی را می توان حول محور مکان، سازماندهی و تجهیزکرد. هر مکانی از طریق جریان هایی گسترده تر از فعالیت های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ساخته‌می شود و لازم نیست یک مکان دارای مقیاسی خاص و مشخص باشد، بلکه می تواند هرچیزی، از خیابان تا حتی یک قاره را دربرگیرد (افضلی، ۱۳۹۱: ۱۶۵).

    مکان به‌عنوان محملی برای قراریافتن و به‌آرامش‌رسیدن، بخشی از هستی انسان را شکل‌می دهد که منبع اصلی هویت و امنیت فردی و جمعی تلقی‌می شود. هویت مکان، بخشی از هویت وجودی انسان و مکان را با نام «هویت مکانی» تشکیل‌می دهد که رابطه عمیق تر از صرف‌بودن یا تجربه‌کردن آن مکان است. فضاهای تجربه‌شده بخشی از هویت مکانی را به‌دست‌می‌دهند که شخص، طی زمان برای خود قائل می شود؛ این هویت مکانی، خود، تصویری مستقل در ذهن فرد می شود که بخشی از زیرساخت های هویت فردی انسان و حاصل شناخت های عمومی او درباره جهان فیزیکی است که انسان در آن زندگی‌می کند؛ این شناخت ها شامل خاطرات، طرح ها، احساسات، دیدگاه ها، ارزش ها، مفاهیم و ایده ال های رفتاری و تجربی انسان درخصوص محیط های متنوع و پیچیده فیزیکی هستند که فضای تجربی انسان اعم از ادراک و رفتار را به‌وجود‌می آورند.

    به عقیده پروشانسکی اگر شرایط بیرونی که فرد درمعرض آن قرارمی گیرد و تصور ذهنی وی که درواقع، سطح انتظار او را نشان‌می دهد یکسان نباشند، شخص تلاش‌می کند از راه های مختلف، این انطباق را به‌وجودآورد و نظام ذهنی خود و فضای بیرون را به‌تعادل‌برساند (رضازاده، ۱۳۸۵: ۲۳۶)؛ اینها مکان هایی هستند که افراد در آنها ساکن بوده، به‌طور مکرر در حال رفت‌وآمد در آنها هستند؛ این گونه مکان ها دربرگیرنده عمیق ترین معانی بوده، کانون تعلق‌های  عاطفی و احساسات بسیار قوی هستند (Chow,Healey, 2008: 336).

    بررسی ها نشان‌می دهند که روابط انسان ها با مکانی که در آن زندگی‌می کنند، بسیار پیچیده بوده، چنین رابطه ‌ای عمیق تر از صرف بودن در آن مکان یا مواجهه با آن مکان  است؛ به‌گونه‌ ای‌که آن را می‌ توان به «خودهمانی با مکان» تعبیر کرد (Wester-Herber,2004:111). یکی از مهم‌ترین تأثیرها و طبعات محیط، مسئله تعلق مکانی است که تاحدود زیادی با هویت مکان، به‌طور تنگاتنگی ارتباط‌دارد. تعلق مکانی، پیوندی عاطفی است که افراد با مناطقی ویژه  برقرارمی کنند؛ مکان هایی که افراد ترجیح‌می دهند در آنها اقامت‌کنند و در این مکان ها نیز آرامش و امنیت را احساس‌می کنند ((Hernandez & Others, 2007: 310 و مکان به یک لنگرگاه روانی تبدیل‌می شود (صفایی پور، ۱۳۹۲: ۱۱۰).

    با سرایت سریع جریان سقوط زین العابدین بن علی، دیکتاتور حاکم بر کشور تونس، به مصر و عبور آن از میدان التحریر قاهره، سرنگونی زودهنگام حسنی مبارک، دیکتاتور حاکم بر کشور مصر رقم‌خورد (رشنو، ۱۳۹۰: ۱۴۱). معترضان، میدان‌های شهرها را به محل بیان درد دل‌های همگانی تبدیل‌کردند؛ درواقع میدان‌ها میعادگاه توده ها، زن و مرد، پیر و جوان و پایین‌دست و بالادست بودند (دهشیار، ۱۳۹۰: ۴)؛ میدان التحریر هم به‌عنوان یک مکان با کارکرد سیاسی و ارتباطی قوی، به لنگرگاه روانی ملت مصر تبدیل‌شد و ازآنجاکه میادین شهری، همواره به‌عنوان مهم‌ترین ظرف فضایی زندگی جمعی در فضای باز شهرها، نقشی بسیار والا در جذب مردم و حضور آنها و نیز ارتقای کیفیت حضور انسانی در شهرها داشته اند (دانش، ۱۳۹۰: ۷۱).

     میدان التحریر با توجه به موقعیت قرارگیری و تراکم جمعیت در پایتخت مصر، نقش ارتقای کیفیت حضور انسانی و جذب نیروهای معترض را به‌خوبی ایفاکرد؛ همچنین، سوابق کارکرد سیاسیِ میدان التحریر در جریان انقلاب سال ۱۹۵۲، تظاهرات سال ۱۹۷۷ درپی افزایش بهای مواد خوراکی، تظاهرات سال ۲۰۰۳ در اعتراض به حمله آمریکا به عراق، هویت اسمی این مکان و  نقش پررنگ این میدان در انقلاب سال ۲۰۱۱، در کنار سایر کارکردهای ارتباطی، فرهنگی ازطرفی و نقش رسانه های مجازی و ماهواره ای و تلوزیونی ازطرف‌دیگر از عوامل مهم و تأثیرگذار تبدیل میدان التحریر به نماد آزادی و نجات به‌شمارمی‌روند.

    ۱-۳-۵- موقعیت قرارگیری میدان التحریر در پایتخت مصر: در همه  کشورها، اغلب شهرهای بزرگ یا پایتخت ها، با ارائه نقش کانونی، سیستم ملی شهرهای ناحیه ای را به‌وجودمی آورند؛ این قبیل شهرها، از جهات تجاری، مالی، فرهنگی، فعالیت های اجتماعی اقتصادی و پخش اطلاعات، بخش‌هایی وسیع از یک کشور را تحت پوشش خود درمی آورند (شکوئی، ۱۳۸۵: ۱۲۳). در جغرافیای سیاسی، اگر به عوامل «سرزمین، دولت و ملت» به‌عنوان سه رکن بنیادین کشور نگریسته‌می شود، بی‌تردید، پایتخت به‌عنوان مرکز هدایت دولت و گرانیگاه نیروی محرکه آن دارای اهمیتی بالا است (احمدی‌پور، ۱۳۸۶: ۵).

    پایتخت، مهم‌ترین عنصر در ساختار سیاسی فضاست با کارکرد و هویت سیاسی- اداری و نیز کارکردهای اقتصادی، تجاری، فرهنگی؛ این واحد فضایی- سیاسی صرف‌نظر از فلسفه وجودی، ماهیت و کارکردهای آن، با توجه به اینکه کانون اقتدار و حاکمیت سیاسی حکومت و نیز تکیه‌گاه اصلی دولت به‌حساب‌می آید و نسبت‌به سایر عناصر سازمان سیاسی فضا دارای موقعیت ترجیحی است، مورد توجه خاص جغرافیای سیاسی است؛ در همین راستا، پایتخت، دارای اختیارهایی ویژه در ورای اختیارهای سایر واحدها و عناصر تقسیم‌های کشوری است که آن را از دیگر واحدهای تقسیم‌های کشوری متمایزمی سازد (ولی قلی‌زاده، ۱۳۷۸: ۱)؛ برای نمونه، شهر تهران دارای یک موقعیت کانونی است که زمینه دسترسی به همه نقاط کشور را دارد و در مقام پایتخت با کارکرد ملی، مهم‌ترین مرکز سیاسی، اداری، اقتصادی و فرهنگی ایران به‌شمارمی‌رود؛ از چنین منظری، آن را می توان هارتلند ایران دانست (کاویانی راد، ۱۳۸۹: ۱۳۶).

    قاهره به‌عنوان نخستین شهر و پایتخت کشور مصر که بزرگ‌ترین شهر آفریقایی و همچنین بزرگ‌ترین شهر در جهان عرب بوده‌است که بر ساحل رودخانه نیل واقع شده‌است، دارای جمعیتی حدود ۱۵ میلیون نفر با حومه است که به‌نظرمی‌رسد قاهره را نیز می توان هارتلند کشور مصر دانست چراکه حدود ۹۹ درصد جمعیت آن کشور در کرانه های رود نیل و شهر قاهره زندگی‌می‌کنند که ۵/۳ درصد خاک مصر را شامل می‌شود (برزگر، ۱۳۸۶: ۲۰۴)؛ بنابراین به‌نظرمی رسد ازآنجاکه میدان التحریر نیز در مرکز قاهره قرارگرفته‌است و قاهره نیز هارتلند کشور مصر است، روند تبدیل‌شدن این مکان به نماد آزادی و حق طلبی، آسان شده‌است.

    همچنین با توجه به اینکه در پخش سلسله‌مراتبی، پدیده ها و نوآوری ها در قالب  سلسله‌مراتب و از طریق توالی منظم دسته ها و طبقات، منتقل‌می شوند و گسترش ‌می یابند و طرح‌ها  از یک «فرد مهم» به فرد دیگر، یا از یک مرکز شهری مهم به  مرکزی دیگر گسترش‌می یابند، بنابراین، فرایند پخش و پذیرش مدهای جدید لباس یا مد آرایش سر یا کالاهای مصرفی جدید، نظیر رایانه، یا عقاید و ایدئولوژی ها از پایتخت به شهرهای بزرگ، میانی، کوچک و روستا و به‌صورت  سلسله‌ مراتبی انجام‌می شود (زرگری نژاد، ۱۳۷۸: ۳۱۶).

    موقعیت جغرافیایی در کنار عوامل دیگر به مصر، جایگاهی مرکزی یا «ابر نیروی عربی» داده‌است. ملک عبدالعزیز پیش از مرگ به فرزندش می گوید: سلامتی تمام اعراب درکل می تواند از روی سلامتی مصر تشخیص‌داده‌شود. اگر مصر، مریض شود، تمام جهان عرب مریض می شوند (برزگر، ۱۳۸۶: ۲۰۶)؛ بنابراین به‌نظرمی رسد ازآنجاکه میدان التحریر در کشور مصر، دارای جایگاه رفیع سیاسی، فرهنگی، تاریخی و استراتژیکی است و همچنین در مرکز شهر قاهره (به‌عنوان پایتخت و نخستین شهر مصر و بزرگ‌ترین شهر آفریقایی و همچنین بزرگ‌ترین شهر در جهان عرب)، قرارگرفته‌است، این عوامل در کنار موقعیت نسبی این مکان، در تبدیل‌شدن آن به نماد آزادی و نماد یک مکان معترض، به‌طور چشمگیری تأثیرداشته‌است.

    نتیجه‌گیری

    مکان‌های جغرافیایی برحسب موقعیت، ویژگی‌ها، تاریخچه، دارای نقش و کارکردهایی گوناگون هستند به‌طوری‌که هریک از فضاهای شهری مانند عبادتگاه‌ها، مراکز تجاری و بازارها، مراکز اوقات فراغت و پارک‌ها، مراکز علمی، فرهنگی، تئاترها، کتابفروشی‌ها، دانشگاه‌ها، میدان‌ها و فضاهای عمومی شهر و …، دارای کارکردهایی ویژه هستند که به آنها هویت‌می‌بخشند.

     میدان‌ها ازجمله فضاهای شهری هستند که می‌توانند دارای کارکردهای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، تاریخی، توریستی و … باشند. در میان فضاهای شهری، میدان‌ها با توجه به موقعیت مرکزی و دسترسی‌های مناسبی که برای آنها وجوددارد، به‌طور عمده، کارکردهایی متنوع دارند؛ یکی از کارکردهای میادین در بیشتر شهرهای جهان و به‌خصوص پایتخت‌ها، کارکرد سیاسی آنهاست؛ بدین‌ترتیب که میدان‌ها در جشن‌های ملی، کارناوال‌ها، رژه‌های نظامی و سایر برنامه‌هایی که با محوریت حکومت برگزارمی‌شوند، به محل تجمع مردم تبدیل‌می‌شوند؛ درمقابل در برخی زمان‌ها، این میادین به محل تجمع معترضان به حکومت و مخالفان نظام سیاسی تبدیل‌می‌شوند؛ در چنین شرایطی، حکومت‌ها تلاش‌می‌کنند تا به هر نحو ممکن به مقابله با این تجمع‌ها پرداخته، مانع کارکرد سیاسی این مکان‌ها شوند؛ حال آنکه این فضاهای شهری، جنبه‌ای نمادین و سمبلیک پیداکرده، به کانون پایدار تجمع‌های سیاسی و ضدحکومتی تبدیل‌می‌شوند.

    میدان آزادی در تهران، میدان التحریر در مصر، میدان تیان‌ان‌من در پکن، میدان لؤلؤ در بحرین، میدان استقلال در استانبول و …. ازجمله این فضاهای شهری هستند که به‌عنوان کانون تجمع معترضان به نظام سیاسی، جنبه نمادین پیداکرده، کارکرد سیاسی برجسته‌ای داشته‌اند؛ نقش و تأثیر این فضاهای نمادین در بروز انقلاب‌های مردمی تاحدی است که بعضی حکومت‌ها همانند بحرین به‌کلی این میادین را تخریب‌کرده‌اند.

    میدان التحریر قاهره، ازجمله فضاهای شهری است که اگرچه در دو یا سه مقطع زمانی محدود، طی حدود چهار دهه کارکرد سیاسی پیداکرده‌بود، به دلیل وجود یک نظام سیاسی مستبد در کشور مصر، مجالی برای حضور مخالفان حکومت در آن وجودنداشت. پس از انقلاب مردمی در کشور تونس و بروز اولین جرقه اعتراض مردمی در کشور مصر، میدان التحریر قاهره به‌سرعت به کانونی برای حضور معترضان و مخالفان حکومت و همچنین به فضایی نمادین برای تجمع مردم و مقابله با حکومت و گرفتن حقوق ملت تبدیل‌شد.

    عواملی مختلف مانند موقعیت مرکزی میدان التحریر، دسترسی مناسب این میدان برای ورود سریع و هنچنین پراکنده‌شدن معترضان، ویژگی‌های جمعیتی مناطق اطراف میدان، معرفی سریع این نماد به جهان از طریق فضای سایبر و شبکه‌های اجتماعی و جلب توجه مردم جهان به این مکان و … به تقویت کارکرد سیاسی این مکان و نمادین‌شدن آن به‌عنوان میدان اعتراض و کانون تجمع معترضان منجرشد؛ به‌نحوی‌که کارکرد سیاسی میدان التحریر قاهره و حوزه  تأثیرگذاری آن، خصلتی فراملی و فرامنطقه ای پیداکرده‌است. به‌گونه ای‌که معترضان بحرینی، قصد مبدل‌ساختن میدان لؤلؤ به‌مثابه  میدان التحریر را داشتند تاجایی‌که حکومت بحرین، تنها راه نجات را تخریب میدان دانست.

    در فوریه ۲۰۱۱ هزاران تن در میدان لؤلؤ در مرکز منامه گردآمدند و آنجا را به کانون اعتراض‌ها تبدیل‌کردند؛ اما در ماه مارس، نیروهای دولتی، با پشتیبانی تانک و چرخ‌بال، به عملیاتی گسترده برای راندن اعتراض کنندگان از میدان لؤلؤ دست‌زدند (حمیدی، ۱۳۹۰: ۴۵)؛ همچنین، خیابان وال استریت در آمریکا و میدان ترافالگار در لندن به میدان التحریر ملقب شدند. سخن پایانی اینکه میدان التحریر با توجه به معنای آن که «آزادی و نجات» است، امروزه به نماد اعتراض، دموکراسی خواهی و مبارزه ضد حکومت در جهان تبدیل‌شده‌است.

    مراجع

    فهرست منابع

    ۱- منابع فارسی

    – احمدی‌پور، زهرا و علی ولی قلی‌زاده (۱۳۸۶)؛ «تبیین عوامل مؤثر در مکان‌گزینی پایتخت‌ها در ایران»، فصلنامه بین‌المللی ژئوپلیتیک؛ سال سوم، ش ۳، پاییز.

    – اسدپور شش‌بهره، مهرداد (۱۳۸۵)؛ تعامل چین با نظام بین‌الملل حقوق بشر، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته حقوق بشر (استاد راهنما: دکتر بهرام مستقیمی، استاد مشاور: دکتر نسرین مصفا)؛ دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.

    – اشرفی ریزی، حسین و زهرا کاظم‌پور (۱۳۸۶)؛ جغرافیای سیاسی اطلاعات (فاصله‌های بی‌فاصله)؛ تهران: انتشارات چاپار.

    – افضلی، رسول و وحید کیانی (۱۳۹۱)؛ «قدرت مکانی: نقش و جایگاه مکان‌های خاص به‌عنوان نماد و سمبل تحولات سیاسی»، مجموعه مقالات پنجمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک ایران؛ ج ۱، رشت: دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت.

    – براری، اباذر (۱۳۹۱)؛ «تحلیلی از وضعیت مصر در سال ۲۰۱۱ و روندهای آتی»، دیپلماسی صلح عادلانه؛ مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، ش ۶، بهار ۲۰۱۲.

    – برزگر، ابراهیم (۱۳۸۶)؛ «چهارچوبی مفهومی برای فهم تحولات سیاسی مصر»، دو فصلنامه پژوهش حقوق و سیاست؛ سال نهم، ش ۲۲، بهار و تابستان.

    – ———- (1382)؛ «نظریه پخش و بازتاب انقلاب اسلامی»، فصلنامه علوم انسانی؛ سال پنجم، ش ۸، بهار و تابستان.

    – بوالحسنی، مهناز (۱۳۸۲)؛ «اثر دسترسی و محدودیت دسترسی بر ساختار فضایی ـ کالبد شهر»، فصلنامه مدیریت شهری؛ ش ۱۴، تابستان.

    – بهزادی، رقیه (۱۳۸۰)؛ نماد در اساطیر: فرهنگ نگارهره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب»، کتاب ماه هنر؛ مرداد و شهریور.

    – بهمنی، پردیس و الیاس صفاران (۱۳۸۹)؛ سیر تحول و تطور نقش و نماد در هنرهای سنتی ایران؛ تهران: انتشارات پیام نور.

    – بیانلو، یوسف و محمدکریم منصوریان (۱۳۸۵)؛ «رابطه تراکم جمعیت با میزان و نوع جرم»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی رفاه اجتماعی؛ سال ششم، ش ۲۲، پاییز.

    – پاپلی یزدی، محمدحسین و حسین رجبی سناجردی (۱۳۹۱)؛ نظریه های شهر و پیرامون؛ چ۷، تهران: انتشارات سمت.

    – پوراحمدی، حسین و سید رسول حسینی کرانی (۱۳۸۸)؛ «ژئوپلیتیک کشورهای نفتی خلیج فارس و چالش‌های جهانی‌شدن اقتصاد»، فصلنامه ژئوپلیتیک؛ سال پنجم، ش ۱، بهار و تابستان.

    – پیتر، هاگت (۱۳۸۲)؛ جغرافیای ترکیبی نو؛ ترجمه: شاپور گودرزی نژاد؛ ج ۱ و۲، تهران: انتشارات سمت.

    – پیشگاهی فرد، زهرا (۱۳۸۶)؛ فرهنگ جغرافیای سیاسی؛ چ ۱، تهران: نشر انتخاب.

    – تامپسون، جان ب (۱۳۸۰)؛ رسانه‌ها و مدرنیته؛ ترجمه: مسعود اوحدی؛ تهران: انتشارات سروش.

    – تکیه ای، مهدی (۱۳۷۵)؛ مصر، مباحث کشورها و سازمان‌های بین‌المللی، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی؛ تهران: وزارت امور خارجه، مؤسسه چاپ و انتشارات.

    – جردن تری و لستر راونتری (۱۳۸۰): مقدمه‌ای بر جغرافیای فرهنگی؛ ترجمه سیمین تولایی و محمد سلیمانی؛ انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.

    – جونز، مارتین و همکاران (۱۳۸۶)؛ مقدمه‌ای بر جغرافیای سیاسی؛ ترجمه زهرا پیشگاهی فرد و رسول اکبری؛ چ ۱، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

    – حافظ‌نیا، محمدرضا و همکاران (۱۳۸۹)؛ سیاست و فضا؛ مشهد: انتشارات پاپلی.

    – حمیدی، محمدمحسن (۱۳۹۰)؛ «ناآرامی در بحرین؛ درخواست اصلاحات یا انقلاب؟»، مجله سیاسی ـ اقتصادی؛ ش ۲۸۴، تابستان.

    – حیدری، جهانگیر (۱۳۹۱)؛ نقش مدیریت سیاسی در همگرایی و واگرایی اقوام، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته  جغرافیای سیاسی (استاد راهنما: دکتر هادی اعظمی)؛ دانشکده  ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، شهریور.

    – دانش، جابر و امیر طیبی (۱۳۹۰)؛ «کیفیت حضور در میادین شهری با تأکید بر نمونه‌های سنتی ایرانی»، فصلنامه مطالعات شهرهای ایرانی اسلامی؛ ش ۴، تابستان.

    – دهشیار، حسین (۱۳۹۰)؛ «بهار عرب شورش بر مدرنیته  وارداتی»، مجله سیاسی- اقتصادی؛ ش ۲۸۳، بهار.

    – دهشیری، محمدرضا (۱۳۸۸)؛ «رسانه و فرهنگ‌سازی»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی؛ دوره دوم، ش۸.

    – رشنو، نبی الله (۱۳۹۲)؛ «رویکردها و علایق ژئوپلیتیک در تحولات خاورمیانه و شمال آفریقا»، فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک؛ سال نهم، ش ۱، بهار.

    – رشیدی، رامین (۱۳۹۰)؛ «بررسی وضعیت تکافل در کشور مصر»، تازه‌های جهان بیمه؛ سال سیزدهم، ش ۱۵۴، فروردین.

    – رضازاده، راضیه (۱۳۸۵)؛ رویکرد روان‌شناسانه و جامعه‌شناسانه به هویت مکانی در شهرهای جدید؛ چ ۱، تهران: انتشارات شرکت عمران شهرهای جدید.

    – زرگری نژاد، غلامحسین (۱۳۷۸)؛ تاریخ صدر اسلام؛ تهران: انتشارات سمت.

    – سجادزاده، حسن (۱۳۹۲)؛ «نقش دلبستگی به مکان در هویت بخشی به میدان های شهری، باغ نظر»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی هنر معمار و شهرسازی نظر؛ سال دهم، ش ۲۵، تابستان.

    – سردارنیا، خلیل‌الله (۱۳۸۸)؛ «اینترنت، جنبش‌های اجتماعی جدید و بسیج اعتراض‌ها»، فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی؛ سال شانزدهم، ش ۴.

    – سلطانزاده، حسین (۱۳۸۲)؛ «شروع شکل‌گیری میدان‌های معاصر»، فصلنامه معماری و فرهنگ؛ سال پنجم، ش ۱۵ و۱۶.

    – سلطانی، علی و احمد نامداریان (۱۳۸۹)؛ «بررسی تأثیر نیروهای مختلف در شکل گیری فضای شهری»، نشریه هویت شهر؛ سال پنجم، ش ۷، پاییز و زمستان.

    – شکویی، حسین (۱۳۷۵)؛ اندیشه‌های نو در فلسفه جغرافیا؛ چ ۹، تهران: انتشارات گیتاشناسی.

    – ———– (1388)؛ فلسفه های محیطی و مکتب های جغرافیایی؛ چ ۶، تهران: انتشارات گیتاشناسی.

    – طاهرخانی، حبیب الله (۱۳۸۱)؛ «ایجاد فضاهای قابل‌دفاع شهری»، فصلنامه مدیریت شهری؛ ش ۹، بهار.

    – عسگری، محمود (۱۳۸۵)؛ «ارکان و الزامات دفاع شهری»، فصلنامه مطالعات بسیج؛ سال نهم، ش ۳۱، تابستان.

    – فوردهام، فریدا (۱۳۴۶)؛ مقدمه‌ای بر روان‌شناسی یونگ؛ ترجمه مسعود میربها؛ تهران: انتشارات اشرافی.

    – فکوهی، ناصر (۱۳۸۳)؛ انسان‌شناسی شهری؛ تهران: نشر نی.

    – فیاض، ابراهیم، حسین سرفراز و علی احمدی (۱۳۹۰)؛ «نشانه‌شناسی چشم‌اندازهای فرهنگی در جغرافیای فرهنگی؛ راهبردی مفهومی برای فهم و کشف معنا»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی؛ دوره چهارم، ش ۴.

    – قاسمی، اصغر (۱۳۸۲)؛ «تیان‌آن‌من؛ قتل عام خاکستری»، دو ماهنامه گزارش؛ ش ۱۴۹، دی و بهمن.

    – قوام، عبدالعلی (۱۳۸۹)؛ چالش‌های توسعه سیاسی؛ چ ۵، تهران: انتشارات قومس.

    – کاستلز، ایمانوئل (۱۳۸۰)؛ عصر اطلاعات، قدرت هویت؛ ترجمه: چاوشیان و خاکباز؛ تهران: انتشارات طرح نو.

    – کاویانی راد، مراد (۱۳۸۹)؛ ناحیه‌گرایی در ایران از منظر جغرافیای سیاسی؛ تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.

    – کلانتری، حسین و هانیه اخوت (۱۳۹۰)؛ برنامه‌ریزی منظر شهری؛ چ ۱، تهران: پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاد دانشگاهی.

    – کریمیان، حسن (۱۳۸۹)؛ «نمادهای فرهنگی در مناظر شهری: بیان معنا، حس هویت و آرامش روحی»، فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای انسانی؛ ش ۷۴، زمستان.

    – کیا، علی‌اصغر و عبدالصمد محمودی (۱۳۹۰)؛ «نقش شبکه‌های اجتماعی در انقلاب تونس»، مجله سیاسی- اقتصادی؛ ش ۲۸۳، بهار.

    – لطفی، صدیقه و عبدالحمید محمدی (۱۳۹۱)؛ «بررسی ارتباط نمادهای شهری با هویت شهر (مطالعه موردی: شهر گنبد کاووس)»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی جغرافیا برنامه‌ریزی منطقه‌ای؛ سال دوم، ش ۲، بهار.

    – لینچ، کوین (۱۳۷۴)؛ سیمای شهر؛ ترجمه دکتر منوچهر مزینی؛ چ ۱، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

    – مدنی پور، علی (۱۳۷۹)؛ طراحی فضای شهری؛ ترجمه فرهاد مرتضایی؛ تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری، وابسته به شهرداری تهران.

    – محمودی نژاد، هادی (۱۳۸۸)؛ فضا و مکان در طراحی شهری؛ تهران: انتشارات هله/طحان.

    – مک   لین، ایان (۱۳۸۱)؛ فرهنگ علوم سیاسی آکسفورد؛ ترجمه دکتر حمید احمدی؛ چ ۲، تهران: نشر میزان.

    – مویر، ریچارد (۱۳۷۹)؛ درآمدی نو بر جغرافیای سیاسی؛ ترجمه دره میرحیدر؛ چ ۱، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.

    – میرحیدر، دره و حسین حمیدی نیا (۱۳۸۶)؛ «کالبدشکافی نقشه و نقش آن در اعمال قدرت و القای سیاست»، نشریه علوم جغرافیایی؛ ج ۶، ش ۸ و ۹، بهار و تابستان.

    – وزیرنیا، سیما (۱۳۸۱)؛ «جایگاه نماد در نظام اندیشه یونگ»، فصلنامه فرهنگستان هنر؛ ش ۴.

    – ولی قلی‌زاده، علی (۱۳۸۷)؛ تبیین عوامل مؤثر در مکان‌گزینی پایتخت‌ها در ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد (به راهنمایی دکتر زهرا احمدی‌پور)؛ تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

    – یوسفی، محسن (۱۳۹۰)؛ «انقلاب‌های عربی: مسئله اجتماعی یا مسئله سیاسی»، مجله سیاسی- اقتصادی؛ ش ۲۸۴، تابستان.

    ۲- منابع انگلیسی

    – Berten, H. (1995), The Idea of postmodern, London: Routledge.

    – Bonnemaison,Joel(2005),Culture and Space ,Conceiving a New Cultural Geography, Edited by Chantal Blance – pamard, Maud Lasseur and Christel Thibault, Translated by Joseepenot- Demetry,I.B.Tauris&CO.Ltd,London.

    – Chow, Kenny, Healey, Mick (2008), Place attachment and place identity: First – year undergraduates making the transition from home to university, journal of Environmental Psychology, 28.

    – Hernandez, Bernardo, Hidalgo, M. Carmen, Salazar, Laplace, M. Esther, Hess, Stephany (2007). Place attachment and place identity in natives and non-natives, journal of Environmental Psychology, 27.

    – Oxford university Press (1997), Oxford Wordpower, Dictionary for Learners of English.

    – Wester-Herber, misse (2004), Underlying concerns in land-use conflicts-the role of place-identity in risk perception, Environmental Science & policy, 7.

    3- منابع الکترونیکی

    – Alanoud al sharekh، (۲۰۱۱)؛ Reform and rebirth in the middle east, Survival , April –May 2011, http://www.informaworld.com/terms-and-conditions-of-access. pdf

    نویسندگان:

    سید هادی زرقانی: عضو هیات علمی گروه جغرافیا.دانشگاه فردوسی مشهد

    جهانگیر حیدری: دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی . دانشگاه خوارزمی

     منیره یاری: دانش آموخته‌ی جغرافیا و برنامه‌ریزی توریسم، دانشگاه سیستان و بلوچستان

    فصلنامه جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام شماره ۵

    انتهای متن/

    کلیدواژه ها :
    دوره های نوروزی عصر شبکه

    مطالب مرتبط

    ویژه های ایران ویج

    دیدگاهها (۰)



    ;کانال تلگرام ایران ویج اصلاحات نیوز آموزشگاه مهندسی عصر شبکه

    آخرین اخبار و مطالب

    پربحث ترین های هفته

    Sorry. No data so far.