• خرید vpn
  • ما هنـوز به فـردایی روشـن امید داریم

    صفحه اصلی » سیاسی » میدان التحریر، مرکز اصلی بروز تحرک‌های انقلابی مصر
    کد خبر : 1963705

    میدان التحریر، مرکز اصلی بروز تحرک‌های انقلابی مصر

    میدان التحریر، مرکز اصلی بروز تحرک‌های انقلابی مصرReviewed by on Dec 31Rating:   چکیده مکان، بخشی از فضای جغرافیایی و درواقع، بستر شکل‌گیری روابط اجتماعی است. هر مکان با توجه به ویژگی‌ها، کارکردها و تاریخچه آن، دارای هویتی خاص و منحصربه‌فرد است؛ دراین‌میان برخی مکان ها به دلیل ویژگی های خاصی که دارند یا سابقه…

    میدان التحریر، مرکز اصلی بروز تحرک‌های انقلابی مصرReviewed by on Dec 31Rating:

     

    چکیده

    مکان، بخشی از فضای جغرافیایی و درواقع، بستر شکل‌گیری روابط اجتماعی است. هر مکان با توجه به ویژگی‌ها، کارکردها و تاریخچه آن، دارای هویتی خاص و منحصربه‌فرد است؛ دراین‌میان برخی مکان ها به دلیل ویژگی های خاصی که دارند یا سابقه و تحولات ویژه ای که در آنها اتفاق‌افتاده‌است، هویتی نمادین پیدامی کنند و این هویت و جلوه نمادین آنچنان در ذهن و خاطره مردم ماندگار می شود که به‌راحتی از نسلی به نسل دیگر منتقل‌می شود؛ برای نمونه، میدان آزادی در تهران و کلیسای جامع مسیحی منجی در مسکو به‌عنوان نماد «تعصب، وفاداری و عشق بی نظیر به آیین و سرزمین اجدادی» نمونه ای از مکان های نمادین هستند که نقشی بارز در نمادسازی و برانگیختن احساسات ملت داشته‌اند. میدان تحریر، بزرگ‌ترین میدان قاهره است که در مرکز این شهر و در شرق رود نیل واقع شده‌است.

    به دلیل نظام دیکتاتوری مسلط بر این کشور طی سه دهه گذشته، مجالی برای ابراز وجود ملت مصر در قالب تجمع‌های سیاسی وجودنداشته‌است؛ باوجوداین، میدان تحریر در دو یا سه مقطع زمانی محدود، کارکرد سیاسی داشته‌است. انقلاب مردمی ملت مصر در سال ۲۰۱۱، به‌سرعت میدان تحریر را به کانون تجمع معترضان و مخالفان حکومت تبدیل‌کرد، به‌طوری‌که در اندک‌زمانی، نام «میدان تحریر» نه‌تنها در میان مردم مصر بلکه در سراسر جهان به نماد و سمبلی برای مبارزه ضد حکومت  و طرح مطالبات سیاسی تبدیل‌شد تاجایی‌که معترضان جنبش وال استریت، نام خیابان وال‌استریت را به میدان تحریر آمریکا و معترضان لندنی، نام میدان معروف «ترافالگار» را به میدان التحریر تغییردادند.

     این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی به‌دنبال تبیین دلیل و چرایی تبدیل‌شدن میدان تحریر قاهره به‌عنوان یک مکان با کارکرد سیاسی و سمبل و نماد مبارزه ضد حکومت است. نتایج پژوهش نشان‌می‌دهند، عوامل

    بخش اولی مانند ایفای نقش مرکزیت در جریان تحولات سیاسی گذشته، غلبه هویت  سیاسی این مکان بر سایر کارکردهای اجتماعی، ارتباطی و …، عاملیت مرکزیت و دسترسی آسان، تراکم جمعیتِ خیابان‌های منتهی به این میدان، تلقین و تزریق روحِ کارکرد سیاسی از جانب رسانه ها به کالبد این مکان و … در شکل گیری این روح و تقویت کارکرد سیاسیِ میدان تحریر دخیل بوده اند.

    کلیدواژگان

    مکان های نمادین شهری؛ کارکرد سیاسی میادین؛ میدان التحریر مصر؛ انقلاب مردمی

    مقدمه

    فعالیت انسان در فضا، مکان های معین و منحصربه‌فرد را در سطح زمین اشغال‌می کند که هریک دارای مجموعه ای از ویژگی ها و اختصاص‌های خاص خود است (میرحیدر، ۱۳۸۰: ۹)؛ یعنی بار احساسی مکان با ساختار محلی احساس، مرتبط است و دربرگیرنده محل هایی مختلف نظیر خانه، محل کار، مدرسه و کلیسا، بازار، میدان و سایر اماکنی است که فعالیت های انسان، حول آنها صورت‌می گیرد.

     از تلفیق ساختار محلی و نوع فعالیت انسانی، احساس مکانی به‌وجودمی آید که دارای دو بعد جغرافیایی و اجتماعی است (مویر، ۱۳۷۹: ۳۴)؛ بنابراین در فضای یک کشور مکان‌های عمومی متعددی مانند موزه های ملی، ابنیه های تاریخی، اماکن مذهبی و … وجوددارند که مکان هایی بسیار حساس و کلیدی برای هر ملت اند، چراکه نمادی از ملت را به مردم خود و جهان پیرامون ارائه‌می کنند (جونز و همکاران، ۱۳۸۶: ۱۶۰)؛ برای نمونه، برج آزادی تهران، برج العربی دبی، برج ایفل پاریس، برج پیزای ایتالیا، برج های دوقلوی کوالالامپور و … چنان با شکوه و پرمحتوا ساخته‌شده اند که از حد شهرها فراتررفته، جهانیان، کشور خاص را با آن نماد و المان در ذهن تداعی‌می کنند (لطفی، ۱۳۹۱: ۶۲).

    همچنین مکان، حاوی نمادهایی است که در سختی ها و خوشی های افراد قرارداده‌شده اند بنابراین مکان در اینجا در قالب یک مفهوم انتزاعی، بیانگر مجموعه ا ی در حال رشد از تجربیات و معانی مشخص است که فرد آنها را در طول زندگی خود از موقعیت های مختلف جمع آوری‌می کند (حافظ‌نیا و دیگران، ۱۳۸۹: ۱۹۲). ازآنجاکه ایجاد اتحاد و برقراری انسجام دولت، کارکرد اصلی یک پایتخت ملی است، پایتخت ها مرکزی می شوند، برای اشاعه نفوذ و اقتدار سیاسی و فرهنگی که دارای تأثیرهای ملی سازی هستند (احمدی‌پور، ۱۳۸۶: ۸)؛ بنابراین در پایتخت ها باید به مکان هایی مشخص که معنایی خاص برای ملت دارند، اشاره‌کرد.

    نقاط و ویژگی های خاص تاریخی و جغرافیایی یک ملت که به مکان هایی خاص، ارزش و معنایی متفاوت و ویژه می بخشند، بسیار حائز اهمیت‌اند و مورد توجه قرارمی گیرند؛ برای نمونه، میدان آزادی در تهران و همچنین کلیسای جامع مسیحی منجی در مسکو به‌عنوان نماد «تعصب، وفاداری و عشق بی‌نظیر به آیین و سرزمین اجدادی» و گنبد هزاره در لندن که نماد « بهترین های بریتانیا و همه خوبی های تاریخ دوران این سرزمین» است، نمونه‌هایی از مکان هایی نمادین هستند که نقشی بارز در نمادسازی و برانگیختن احساسات ملت ها دارند (جونز و همکاران، ۱۳۸۶: ۱۶۱).

    در جریان انقلاب مردمی ملت مصر، میدان «التحریر» قاهره به‌سرعت به محل اعتراض‌های مردم مصر ضد نظام سیاسی و به نماد و سمبل مبارزه برای دستیابی به مطالبات سیاسی تبدیل‌شد. «التحریر» به معنای آزادسازی یا نجات، بزرگ‌ترین میدان قاهره است که در مرکز این شهر قرارگرفته و کارکرد ارتباطی مطلوبی دارد، اما کارکرد سیاسی میدان تحریر از آنجا آغازشد که در سال ١٩٧٧ و درپی افزایش بهای مواد خوراکی، تظاهراتی در این میدان به‌وقوع‌پیوست؛ همچنین تظاهراتی در سال ٢٠٠٣ میلادی در اعتراض به حمله آمریکا به عراق در این میدان برپا شد؛ لیکن در جریان انقلاب ۲۰۱۱ مصر، میدان التحریر به‌سرعت به مکانی نمادین برای مبارزه ضد حکومت حسنی مبارک تبدیل‌شد و کارکرد سیاسی ویژه ای پیداکرد.

    این سمبل‌سازی فقط مخصوص ملت مصر نبود بلکه حتی درپی اعتراض‌های مردم اروپا، استرالیا و آمریکا در برابر وال استریت، بسیاری از مردم در نیویورک نام خیابان وال استریت را «میدان التحریر آمریکا» خطاب‌کردند و همچنین بسیاری از مردم لندن نیز میدان معروف لندن، یعنی میدان ترافالگار را به نام میدان التحریر نامیدند. این پژوهش از لحاظ ماهیت و روش توصیفی ـ تحلیلی محسوب‌می شود. جمع‌آوری اطلاعات به شیوه مطالعات کتابخانه ای و با مراجعه به کتب، مقالات، روزنامه‌ها، سایت‌های اینترنتی و … گردآوری‌شده‌است.

    این پژوهش به‌دنبال تبیین دلیل و چرایی تبدیل‌شدن میدان التحریر به‌عنوان یک مکان با کارکرد سیاسی و سمبل و نماد مبارزه ضد حکومت است. مفروض این مقاله، آن است که عوامل و متغیرهایی مانند عامل مرکزیت و دسترسی، سوابق تاریخی و سیاسی، نقش رسانه ها و فضای کالبدی، ویژگی‌های جمعیتی، موقعیت و کارکرد پایتخت مصر و … در تبدیل میدان تحریر به نماد اعتراض و کانون تجمع مخالفان حکومت و درخواست مطالبات سیاسی نقش‌داشته‌اند.

    الف- تعریف مفاهیم و مبانی نظری

    ۱- تعریف مفاهیم

    یکی از مهم ترین ارکان در پژوهش های موجود در علوم اجتماعی و جغرافیای انسانی، ارائه تعاریف مختلف و گاه متضاد از اصطلاح‌های مورد استفاده در کالبد تحقیق است. ازآنجاکه برخلاف علوم تجربی در حوزه علوم اجتماعی و جغرافیای انسانی، تعریفی واحد که مورد توافق همگان باشد برای اصطلاح‌هایِ خاصِ رشته های مختلف این حوزه به‌خصوص در جغرافیای سیاسی، علوم سیاسی و … ارائه‌نشده‌است، همین امر باعث می شود که پیش از پرداختن به یک مطلب، نویسنده ابتدا با ارائه معمول ترین و گیراترین تعاریف درخصوص واژه هایی که به‌صورت کلیدی در تحقیق به‌کارگرفته‌شده‌اند، به آسان‌سازیِ فهمِ اصطلاح‌ها برای خواننده اقدام‌کند؛ به همین دلیل در ادامه به تعریف مفاهیمی مانند نماد، مکان نمادیک، مکان، میدان و … پرداخته‌می شود.

    ۱-۱- تعریف و مفهوم نماد: نماد یک اصطلاح است، اصطلاحی که بار معنایی اش بسیار فراتر از معنای قراردادی و روزمره اش است و کیفیتی روانی را بیان‌می کند (فوردهام، ۴۰:۱۳۴۶). نماد اندیشه آدمی را برمی انگیزد و انسان را به فراخنای تفکر بدون گفتار می کشاند و درواقع، کوشش بشر برای یافتن و تجسم مفاهیمی است که از ورای ابهام‌ها و تخیلات و تاریکی ها او را احاطه‌کرده‌اند (بهزادی، ۵۲:۱۳۸۰). نماد، بیانگر مفاهیم فرهنگی و تاریخی برجسته ای است که از طریق آنها می توان به فرهنگ و افکار گذشتگان پی برد.

     نمادها را می توان برابر با اسطوره ها، تصاویر، مظاهر، نشانه ها و تمامی جنبه‌های ظاهری و نمادین میراث مادی و معنوی و حامل های معنایی دانست که مواردی ازقبیل «تصاویر ذهنی و عینی، داستان ها و نگارش های تاریخی، ادبیات، فولکور، زبان، ساختمان ها، آثار، مراکز و ابنیه های تاریخی، مجسمه ها، نقاشی ها، شاهکارهای معنوی و فعالیت های خلاق هنری» را دربرمی گیرند (دهشیری، ۱۹۳:۱۳۸۸).

    انسان از راه نماد یا نشانه با هستی، طبیعت، نوع خود و خویشتن خود سخن می گوید؛ این گفتگوها، بی‌وساطت نماد، هرگز مقدور نمی بود؛ از همین استعداد نشانه‌سازی است که نوع آدمی می تواند معنای تمامیت ارضی سرزمین مادری خود را به قطعه ای پارچه  رنگین منتقل‌کند و هزاران کیلومتر دور از وطن در کنار آن نماد و متأثر از احساسات متضاد به‌هیجان‌آید و فریاد شادی برکشد یا از سر دلتنگی بگرید (وزیرنیا، ۶۴:۱۳۸۱)؛ منشأ، نماد دو نوع است: نمادها روابطی، به‌طور کامل قراردادی هستند یا اینکه روابطی نهادینه شده اند که در طول زمان، پذیرش عام پیداکرده اند.

    در هر دو مورد، نمادها روابط مدنظر خود را در قالبی کوچک، اشاره ای، تصویری، کنایه ای، حرکتی و کلامی ارائه‌می کنند؛ درحقیقت، ارزش نماد نیز به دلیل همین کارکرد آن است، نمادها مظاهر و نشانه هایی عینی‌اند که منعکس‌کننده احساس و شیوه های رفتار آدمی هستند؛ به‌عبارت‌دیگر، بشر برای نشان‌دادن خواسته های درونی خویش از نمادها استفاده‌می کند، نمادها، رفتارها و هدف ها را هدایت‌می کنند (بهمنی و صفاران، ۱۸:۱۳۸۹).

    از نظر «دریدا» نماد و نشانه ها، واسطه میان انسان و واقعیت‌اند (Berten,1995: 7). نشانه ها انواعی گوناگون داشته، به روش هایی مختلف تقسیم بندی‌می شوند. مشهورترین تقسیم بندی ازسوی پیرس ارائه‌شده‌است. در این تقسیم بندی، نشانه ها در سه دسته نمادین، نمایه ای و شمایلی طبقه‌بندی‌می شوند (میرحیدر، ۱۳۸۶: ۱۵۳). از میان سه نوع نشانه  یادشده، نوع نمادین دارای اهمیتی ویژه  در دانشِ جغرافیای سیاسی است، زیرا ازآنجاکه انتزاعی‌بودن ارزش ها سبب عدم درک کامل شرایط واقعی می شود، نمادها برای افراد، معانی خاصی پیدامی کنند و درواقع، تجسم ارزش ها می شوند.

     از طریق نمادها، ارزش ها از شکل انتزاعی خود خارج‌می شوند و به‌صورت ملموس و عینی درمی آیند. نمادها به‌عنوان ابزارهای ارتباطی می توانند زمینه های هویت مشترک و یکپارچگی را در میان گروه ها، سازمان ها و ملت ها فراهم‌کنند. مهم‌ترین کارکرد نمادها خصوصیت تجهیزی آنهاست؛ بدین معنا که بهره‌مندی نظام سیاسی از قابلیت بالای نمادین سبب‌می شود که توانایی تجهیزی آن در شرایط جنگ و صلح افزایش‌یابد و نظام بتواند بر قابلیت و ظرفیتِ تجهیز منابع مادی و معنوی محیط داخلی و بین المللی برای پاسخگویی بیشتر به نیازهای واقعی مردم خود بیفزاید (قوام، ۱۳۸۹: ۲۸۲)؛ بنابراین ارتباط و انتقال پیام، شکلی از کنش اجتماعی است که قدرتی نمادین دارد (تامپسون، ۱۳۸۰: ۲۱).

     در این راستا به‌نظرمی رسد که مکان های تاریخی، مسلط و مشهور ازجمله صوری نمادین هستند که با داشتن قدرت نمادین در بازتولید، جهت دهی، بازنمایی، زنده سازی هویت مکانی و تأثیرگذاری بر افراد و جوامع که درنهایت به بسیج شهروندان ختم‌می‌شوند و دارای اهمیتی بسیارند. به‌نظرمی رسد یک مکان مؤثر درصورتی‌که بار سیاسی و ایدئولوژیک داشته‌باشد به عاملی در جهت تجلی و بازنمایی ایدئولوژی ها و اندیشه ها تبدیل‌شده، صورت نمادین به‌خودمی گیرد؛ درواقع، ممکن است به نماد همان ایدئولوژی یا اندیشه تبدیل‌شود.

    ۱-۲- مفهوم نماد جغرافیایی: نماد جغرافیایی درواقع یک شاخص مکانی- فضایی و نشانه ای برای بازتاب فرهنگ، تاریخ و ارزش ها و شکل‌دهنده هویت است (bonnemaison,2005:45)؛ این مکان می تواند مکانی مقدس مانند مسجد باشد، مکانی قابل‌رؤیت و بلندمرتبه مانند برج ایفل یا مکانی باشد که یک فضای روحانی را در حافظه تاریخی خود دارد (فیاض و همکاران، ۱۰۴:۱۳۹۰). حافظه  تاریخی بر بستر فضا حرکت‌می کند؛ به‌عبارت‌دیگر، محور زمانی در رابطه ای پیوسته با محیط فضایی قرارمی گیرد و به‌نوبه  خود، آن را تغییرداده، بر آن معناگذاری، نمادگذاری و نشانه گذاری‌می کند.

    فضاهای شهری، محله ها و شهرها در کلیت خود، منطقه های ملی یا بین المللی بدین‌ترتیب به پهنه هایی بدل‌می شوند که می توان آنها را «مکان‌های حافظه» نامید؛ این مکان ها در بسیاری از موارد به‌صورت‌های مختلف، هنجارمند می شوند. نام هایی که بر کشورها، مناطق، شهرها، محله ها، میدان ها، خیابان ها، ایستگاه های مترو و اتوبوس‌های شهری، بناهای اداری، آموزشی، کاری، و بناهای علمی و تفریحی شهر گذاشته می شوند و تحولی که این نام ها در طول تاریخ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی پیدامی کنند تا اندازه ای بسیار، حافظه  تاریخی یک پهنه را مشخص‌می سازند (فکوهی، ۲۶۰:۱۳۸۳).

    نمادهای جغرافیایی، قلمرو و محدوده  یک سرزمین را به‌وسیله  «نشانه ها» نمایان‌می سازند که در آن قلمرو یا سرزمین نگاره شناسی یا شمایل شناسی را روی زمین بنامی نهند؛ بنابراین نمادهای جغرافیایی، مرزهای یک قلمرو (انسانی) را نشان‌می دهند، به آن روح می دمند، به آن قلمرو و معنا می بخشند و ساخت می دهند؛ همچنین، نمادهای جغرافیایی قادرند برای یک مکان، محل یا موقعیتی، نقطه اتکا باشند و از چیزی که از آن ساطع و ناشی می شود، قدرت و نیرویی بگیرند (bonnemaison,2005:45).

    مشاهده  نماد یک سرزمین در اذهان دیگر فرهنگ ها، در سطح جهان نیز تأثیرگذار است. یک نماد علاوه‌براینکه در محدوده ملی یک سرزمین شناخته‌شده‌است، در سطح جهانی نیز قابل‌شناسایی و عامل تفکیک از سایر فرهنگ هاست. درج و گنجاندن نماد یک سرزمین و ناحیه فرهنگی در کتاب ها، بروشورهای تبلیغاتی، فیلم ها و امروزه نیز از طریق فناوری‌های ارتباطی جدید مانند اینترنت بر «شناخته‌شدن، اثرگذاری و تأکید بر آن»، موجب پذیرش نماد خاص در سطوح ملی و منطقه ای و بین المللی شده‌است؛ بنابراین آن نماد به نشانه‌ای از یک سرزمین یا فرهنگ خاص تبدیل‌می شود.

    نشانه هایی مانند اژدها و پاندای چین، برج ایفل فرانسه، بیگ بن انگلستان، اهرام ثلاثه مصر، همگی نشانه هایی از کشورهای یادشده‌اند؛ البته بایدگفت که این نشانه ها با معناسازی که از آنها می شود، معنادار می شوند و در پس نشانه های فیزیکی و عینی، «ذهن آدمی» به تاریخ، فرهنگ، ایدئولوژی و هویت هدایت‌می شود که فراتر از یک نشانه و نماد است (فیاض و همکاران، ۱۰۶:۱۳۹۰).

    ازجمله عناصر مهم هویت‌بخشی شهرها نمادها هستند که به‌صورت شناسنامه ای گویا از گذشته و حال شهر، نقش اصلی را در معرفی آن به مخاطب برعهده‌دارند. نمادها و المان های شهری ازجمله بناهای مهم در طراحی معماری و طراحی شهری محسوب‌می شوند، به‌نحوی‌که گاه حتی از خود شهر پراهمیت تر جلوه‌می کنند. چراکه بیانگر هویت، شخصیت و عصاره شهر در یک ساختار نمایان هستند. بررسی و مطالعه درخصوص این نمادها نشان‌می دهد که بیان این نوع بناها برپایه مفاهیم، سنت ها، فرهنگ، هویت و تارخ شهر، استوار شده‌است (لطفی و محمدی، ۶۴:۱۳۹۱).

    ۱-۳- مکان به‌عنوان بخشی از فضای جغرافیایی: در فرهنگ لغت جغرافیایی آکسفورد (۱۹۹۷: ۳۲۷)، واژه مکان، نقطه ای خاص در سطح زمین تعریف‌شده‌است که محلی قابل‌شناسایی برای موقعیتی است که ارزش های انسانی در آن بستر شکل‌گرفته، رشدیافته‌اند. مدنی‌پور (۱۳۷۹: ۳۲)، مکان را بخشی از فضا و دارای بار ارزشی و معنایی می داند و افشار نادری، آن را نتیجه برهمکنش سه مؤلفه رفتار انسانی، مفاهیم و ویژگی های فیزیکی تصورمی کند (محمودی‌نژاد، ۱۳۸۸: ۴۸).

     ولش (۱۹۹۰) جغرافیا را «علم کشف ارتباط میان زمین و ساکنان آن، به‌واسطه مطالعه  مکان، فضا و محیط» تعریف‌می کند و آبلر (۱۹۹۲)، موضوع اصلی و مرکز ثقل جغرافیا را بر ویژگی های مکان ها و عملکرد متقابل فضای تغییردهنده  آنها» قرارمی دهد درحالی‌که فضا را گستره‌ای باز و انتزاعی می بینیم، مکان، بخشی یا قسمتی از فضاست که به‌وسیله شخص یا چیزی اشغال‌شده‌است و بار ارزشی و معنایی دارد (پوراحمد، ۱۳۸۸: ۸۰).

    مکان، بافتی مناسب برای شکل گیری هویت های سیاسی و بازشناسی علایق سیاسی فراهم‌می‌سازد و بدین لحاظ، فعالیت های سیاسی را می توان حول محور مکان، سازماندهی و تجهیزکرد. هر مکانی از طریق جریان های گسترده تری از فعالیت های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ساخته‌می شود؛ به‌عبارت‌دیگر، به‌طور عمومی، اعتقاد بر این است که قدرت در چارچوب مکان پی‌ریزی‌می شود و مورد استفاده قرارمی گیرد.

     در این زمینه، مارتین جونز و همکاران (۱۳۸۶) معتقدند که هر مکان را می توان به‌عنوان نقطه ای خاص و منحصربه‌فرد تلقی‌کرد که درحقیقت، محل تقاطع جریان هایی مختلف است، خواه این مکان، یک خیابان باشد یا منطقه یا حتی یک قاره؛ پس مکان نقطه تلاقی است؛ درنتیجه، مکان حائز اهمیتی خاص در تحلیل های سیاسی است، چراکه روش‌های متفاوت به‌وجودآوردن این تقاطع‌ها و حضور بازیگران مختلف با ترکیب‌هایی خاص از روابط در مکانی خاص، دارای پیامدها و آثار سیاسی هستند؛ به همین دلیل، مسی (۱۹۹۴) بر این باور است که لازم نیست یک مکان، مقیاسی خاص و مشخص داشته‌باشد، بلکه می تواند هر چیزی، از خیابان تا حتی یک قاره را دربرگیرد (افضلی،۱۳۹۱: ۱۶۵).

    مکان، بخشی از فضای جغرافیایی و درواقع، بستر شکل‌گیری روابط اجتماعی است که به‌عنوان دومین جریان شاخص کلیدی جغرافیا، فضا را از تفاسیر، ارزش ها و هیجان پرمی کند. مکان ها بخشی از جهان واقعی اند که هر شخصی در آنها زندگی‌می کند و توسط افراد جامعه شناخته، تفسیر، تقدیس و مدیریت‌می شوند (پوراحمد، ۱۳۸۸: ۸۰). تفاوت مکان ها تنها به ویژگی های فیزیکی و مختصات طبیعی آنها نیست، بلکه ویژگی های انسانی، فرهنگی و تاریخی هستند که به هر مکانی، هویت خاص خودش را می بخشند و این هویت به مردم ساکن مکان ها منتقل‌می شود (پوراحمد، ۱۳۸۸: ۸۰).

    هر مکان، شامل سه جزء اساسی است که عبارت‌اند از: ۱- «محل» که دربرگیرنده  کوچک‌ترین محدوده هایی است که روابط اجتماعی در آنها شکل‌می‌گیرند؛ ۲- «موقعیت»، منطقه‌ای جغرافیایی که محل‌ها را دربرمی‌گیرد و درون آن، تعامل‌های گسترده‌تر میان اعضای جامعه برقرار می‌شوند و ۳- «بار احساسی مکان یا درک مکان» که با ساختار محلی احساس ارتباط‌دارد و دربرگیرنده محل‌هایی مختلف نظیر خانه، محل کار، مدرسه، مسجد و … است که فعالیت‌های انسان، حول آنها صورت‌می‌گیرد. از تلفیق ساختار ملی و نوع فعالیت انسانی، بار احساسی مکان به‌وجودمی‌آید که دارای هر دو بعد جغرافیایی و اجتماعی است (پیشگاهی فرد، ۱۳۸۶: ۶۷۳).

     نیز مکان های شهری، همراه با مجموعه های فیزیکی و کالبدی آن، نوعی نمادند که علاوه‌بر کارکردها و عملکردهایی خاص که هریک از سازه های شهری دارند، ناظر بر معنی‌شناسی شهری نیز هستند؛ ازطرف‌دیگر، هریک از این فضاها، عملکردها و مکان های شهری، تابع خصوصیات فرهنگی و اجتماعی هستند که به آنها هویت و معنی می بخشند (کلانتری، ۱۳۹۰: ۱۸۹)؛ با این وصف، «اماکن و فضاهای شهری» علاوه‌بر بعد مادی، بعد غیرمادی نیز دارند و احساساتی در ساکنان خود ایجادمی کنند و به‌واسطه این احساسات، نوعی تعلق به مکان در افراد ایجادمی‌شود که به شکل گیری هویت مکانی می انجامد؛ این نیروی معنوی، حس مکان نامیده‌می‌شود (احمدی پور، ۱۳۹۰: ۴۷).

     بنابراین، چهره و مبلمان شهری و کالبد فضایی و فیزیکیِ شهر، اعم از خیابان ها و کوچه ها و اسامی آنها، میادین و مساجد و ابنیه تاریخ و …، هریک به‌نوبه  خود باید شهر و مردم شهر را معنی‌کند؛ آن زمان است که بازتاب های تأثیر این امکان یا نمادهای آنان با کارکردهایی ازقبیل تقویت تبادل نظر و اطلاع رسانی، انسجام و تفوبض و تزریق احساس قدرت و توانایی به جمعیت های معترض، تداعی‌کردن فداکاری و ایثارها و حماسه های شکل‌گرفته در آن مکان و روحیه‌بخشی به معترضان، در رفتار و کردار شهروندان جایگاهی ویژه  می یابد.

    ۱-۴- میدان به‌عنوان بخشی از فضای شهری: شهر، موجودی زنده است که با سایر اندام های جامعه پیونددارد و هرگونه کاستی و بیماری در اجزا و فضایِ این پدیده، به‌طور مستقیم به سایر پدیده های اجتماعی انتقال‌می یابد و کل این ارگانیزم زنده را بیمار و مضمحل‌خواهدکرد (وحدتی‌اصل، ۱۳۸۰: ۴)؛ با این توصیف، این نظر که فضاها «به‌خصوص فضاهای شهری» بر رفتار فرد تأثیرمی گذارند و می توانند برای تنظیم رفتار او به‌کارگرفته‌شوند امری پذیرفتنی است (طاهرخانی، ۱۳۸۱: ۸۸)؛ دراین‌میان، میدان به‌عنوان یک فضای شهری در گذشته، نقشی بسیار مهم در حیات اجتماعی و شهری داشته، مهم ترین مرکز انواع تجمع های حکومتی، مردمی، نظامی، گذران اوقات فراغت و به‌ویژه اغلب، یکی از مهم ترین مراکز تجمع های مذهبی به‌خصوص از دوره صفویه به بعد بوده‌است.

    بیشتر میدان های درون شهر به‌عنوان یک فضای شهری، اغلب، نقش و کارکرد فضایی ارتباطی را نیز دارا بودند. همجواری و در بیشتر موارد، یکی‌بودنِ مسیرهای پیاده و سواره موجب می شد که میدان ها از جنبه کارکردی به‌عنوان یک فضای شهری، محلی مناسب برای انجام بسیاری از فعالیت های اجتماعی، اقتصادی و گذران اوقات فراغت باشند. میدان های طراحی‌شده در گذشته، دارای چهار نمای طراحی‌شده و کامل بودند که معابر متصل به میدان، آنها را نمی گسست؛ در این حالت، فضای باز میدان، یک فضای باز مرکزی و کم‌وبیش، مانند حیاط خانه ها، محصور بود، به‌صورتی‌که مردم از لحاظ فضایی، خود را درون یا بیرون آن حس‌می کردند (سلطانزاده، ۱۳۸۲: ۹۲).

     میدان‌ها در شهرها برحسب ضرورت‌های مکانی و زمانی، نقش و عملکردهایی مختلف به‌خودگرفته‌اند؛ گاهی به‌صورت مکانی برای عرضه کالا بوده، زمانی، فضایی حکومتی و دیوانی یا مذهبی داشته‌اند، در شهرهای دوره اسلامی، میدان اهمیتی ویژه  می‌یابد و از این دوره با نقش و عملکردهایی متفاوت مانند تجاری، ورزشی، مذهبی، اداری و حکومتی کارکردهایی متعدد را ایفامی کند. میدان های اصلی به دلیل ارتباط با مسجد جامع به‌عنوان اصلی ترین مکان تجمع مذهبی قرارگرفته، رفته‌رفته نقشی چندمنظوره  می یابند که همواره حضور مردم، مهم ترین عامل زندگی بخش آنهاست (http://www.daneshju.ir).

    در دوران معاصر، بسیاری از عملکردهای کلاسیک میدان ها به بناها منتقل‌شده‌اند و به دلیل وضیعت و موقعیت فعلی، نمی توان عملکردهای گوناگون و متفاوت اجتماعی دوران گذشته را از آنها انتظارداشت؛ اما امروزه مشاهده‌می‌کنیم که رفته‌رفته میدان، نقشی مؤثر در مجموعه اندام های شهری یافته، تأثیرهایی زیادی را بر شکل گیری و سازماندهی فضایی شهر نسبت‌به دوره‌های تاریخی مختلف به‌انجام‌رسانده‌است. میدان به‌عنوان فضایی شهری با حضور و مکث معنی دار انسان و به‌منظور و مقصودی معین در ارتباط با حرکت جمعیت موجودیت پیدامی‌کند و علاوه‌برآن، جلوه هایی روشن از یک فضای ایجادکننده ارتباط، تماس و فعالیت آدمی را نمایان‌می سازد.

    ۲- مبانی نظری

    در این پژوهش از دو سازه  نظری موجود در علم جغرافیا، یعنی نظریه  پخش و نظریه  مک لوهان که به تأثیر حائز اهمیت رسانه ها بر شکل‌گیری افکار عمومی و ذائقه  سیاسی و اجتماعی افراد انسانی اشاره‌دارند، بهره‌گرفته‌شده‌است و نیز جنبه  نوآورانه  [این] پژوهش، تلفیق نظریات موجود در علم جغرافیا با مفهوم نماد و نمادپردازی در علوم اجتماعی به‌خصوص جامعه‌شناسی است که از این رهگذر، درصدد بررسی عللِ تبدیل‌شدن مکان هایی شاخص به‌عنوان نماد اعتراض و آزادی‌خواهی برآمدیم. اماکن نمادین در مرکز پخش یک پدیده قرارمی گیرند و پخش یک پدیده از یک مکان شاخص هرچه بیشتر وجه نمادین آن را تقویت‌می‌کند.

    ۲-۱- نظریه پخش: انتشار و گسترش یک پدیده و یک نوآوری در سراسر فضای جغرافیایی و در طول زمان، پخش و تراوش گفته‌می شود (شکوئی، ۱۳۸۵: ۱۱۱)؛ این مفهوم به‌وسیله جغرافی‌دان سوئدی به نام تورستن هاگراستراند به دلیل تدوین و ارائه مدل «پخش نوآوری ها» در سوئد مرکزی شناخته‌شده‌است (احمدی پور، ۱۳۸۸: ۱۵۵)؛ نظریه پخش یا «اشاعه» یکی از نظریه های رایج در باب توضیح چگونگی  انتشار نوآوری ها و گسترش طرح ها و اندیشه هاست؛ هرچند خاستگاه اولیه این نظریه در رشته جغرافیای انسانی است، در موضوع‌های رشته  علوم سیاسی و روابط بین الملل نیز کم‌وبیش به‌کارگرفته‌شده‌است (برزگر، ۱۳۸۲: ۳۹)؛ این نظریه، قدرت تبیین و توضیح هرگونه نوآوری فکری یا فیزیکی را دارد و هم دلیل اشاعه، نحوه گسترش، مسیرها و مجاری پخش آن و هم علل توقف و گسترش مجدد آن و نیز پایداری برخی از امواج و زوال برخی دیگر را توضیح‌می‌دهد (پیشین: ۴۳).

    جغرافی دانان با توجه به انتشار و گسترش پدیده های گوناگون در زمان ما که زمینه های اجتماعی- اقتصادی شدیدی بر بخشی از مردم نواحی جغرافیایی تحمیل‌می کند بر مواردی متعدد مانند اینکه «پدیده های جغرافیایی چگونه میان نواحی جریان‌می‌یابند؟، مراکز اصلی این پدیده ها کجاست؟ و چرا پاره ای از مراکز، کانون اصلی تراوش پدیده ها و نوآوری ها محسوب‌می شوند؟» (پاپلی یزدی و سناجردی، ۱۳۹۱: ۲۲۰) تأکیدمی ورزند؛ درخصوص این نظریه، ریشه یابیِ پدیده های سیاسی که در قالب شورش، انقلاب و اعتراض بروزمی کنند، اهمیتی بسزا درراستای پی‌بردن به چرایی موضوع دارند.

     مرکز اصلی بروز تحرک‌های انقلابی مصر، میدان التحریر بود چراکه به‌صورت نمادین و در طول زمان های مکرر، آبستن تجمع و اعتراض‌ها ضد وضع موجود بوده‌است. در پخش ناحیه ای که طی آن اطلاعات، مواد، کالا، مد، امراض، تولیدها و نظایر اینها، از ناحیه‌ای به ناحیه دیگر می‌رسند و میان جمعیت ناحیه  جدید گسترش‌می یابند، گاهی شدت نوآوری ها و پدیده ها در ناحیه جدید، بیش از خاستگاه اصلی پدیده‌ها و نوآوری‌هاست؛ لذا در این خصوص هرچند کشور تونس، منشأ و مرکز اصلی این پدیده  سیاسی بود، عواملی چند ازقبیل «نقش نمادین میدان التحریر و تعمیق خصلت مبارزه و اعتراض در کالبد هویتی این مکان، انسجام و احساس قدرت در میان جمعیت معترض، خواست مشترک معترضان و …» باعث شدند که شدت انتشار این پدیده  سیاسی در مصر بیشتر و سریع تر انجام‌گیرد و میدان التحریر به‌عنوان نماد اعتراض و عامل انتشار این فرایند به دیگر کشورها تبدیل‌شود.

     از نگاهی دیگر جابه‌جایی مکانی پخش، مصداق وضعیت موجود در مصر نیست زیرا در قالب این نوع پخش، مکان اصلی پخش اطلاعات، مواد، امراض و نوآوری‌ها به‌تدریج از اطلاعات، مواد و امراض خالی می شود و سرچشمه  پخش می خشکد، بدین‌سان که به موازات پخش از مکانی به مکان دیگر، خاستگاه پخش یا تراوش، اهمیت و اعتبار خود را ازدست‌می دهد، درحالی‌که میدان التحریر امروزه  روز، نیز نقش خود را به‌خوبی ایفامی کند به‌صورتی‌که در جریان اعتراض‌ها به بازداشت مُرسی و وقوع برخوردهای میان طرف‌داران و مخالفان او، این میدان کماکان در مرکز این تحرک‌ها قرارداشت.

     به‌طور کلی این نظریه، قدرت تبیین و توضیح هرگونه نوآوری فکری یا فیزیکی را دارد و هم دلیل اشاعه، نحوه  گسترش، مسیرها و مجاری پخش آن و هم علل توقف و گسترش مجدد آن و نیز پایداری برخی از امواج و زوال برخی دیگر را توضیح‌می دهد (برزگر، ۱۳۸۲: ۴۳). به‌نظرمی‌رسد که در عصر جدید، عناصر فرهنگی، پدیده های سیاسی و ابداع‌ها، با بالاترین سرعت ممکن در فضاهای مجازی و رسانه ای میان کشورها و قاره ها اشاعه و انتشارمی یابند و بدین صورت، ما زوال فاصله های فیزیکی مشاهده‌می‌کنیم؛ همچنین هر مکانی که بتواند به نماد عمل یا رفتاری تبدیل‌شود، توانایی و احتمال انتشار آن عمل یا رفتار از آن مکان نمادین چند برابر می شود.

    ۲-۲- نظریه فشردگی زمان- فضا و دهکده جهانی: در زمان ما، نگاه ما به جهان به وسایل ارتباطی، وابسته بوده، شناخت ما از جهان، به مبادله  اطلاعات، مربوط است. با توسعه رسانه های الکترونیکی، جهان به اطاق های ما واردشده‌است. با یک فشار به دکمه  تلویزیون، همه رویدادهایی که در آن سوی جهان رخ‌می دهد در اطاق‌هایمان روی ‌پرده تلویزیون می بینیم. ما هم‌اکنون در جهانی زندگی‌می کنیم که مارشال مک لوهان، آن را دهکده جهانی می خواند. چنان‌که در تلویزیون، ناآرامی‌های کره جنوبی، انقلاب در فیلیپین، تجمع‌های اعتراضی اوکراین، ناآرامی های سوریه، فعالیت های تخریبی القاعده در سوریه و عراق، اخبار ترورهای سیاسی و … را به‌سرعت دریافت‌می کنیم.

    با رسانه های الکترونیکی و قدرت یابی تأثیر شبکه های اجتماعی مجازی در زندگی واقعی، همه نقاط جهان به داخل زندگی روزمره و قضاوت ما راه‌یافته‌اند؛ نتیجه آنکه امروزه، در شکل گیری تجربیات ما از زندگی و زیست جهان، رویدادهای دور و نزدیک، سهمی قابل‌توجه دارند؛ درواقع، رادیوها، تلوزیون ها، ماهواره ها و اینترنت ها، در مردم جهان، نوعی دیدگاه مشترک جهانی به‌وجودمی آورند که از آن با عنوان «باورهای عمومی جهان» یادمی شود. باورهای عمومی جهان که از طریق رسانه های الکترونیکی شکل‌می گیرد می تواند زندانیان سیاسی را آزادکند، دولت ها را ناتوان‌سازد، گروه های سیاسی مخالف را مشروعیت‌بخشد و به گروه های تحت محاصره، امید رهایی دهد؛ این وضع که برای اولین‌بار در تاریخ جهان دیده‌می شود، نقش مهم عقیده  جمعی مردم عادی را در رویدادهای جهانی نشان‌می دهد.

    بدین‌سان در جهان امروز، باورهای عمومی جهانی به‌منزله نوعی نیروی توانمند عمل‌می کند؛ دیوید هاروی از این شرایط با عنوان «فشردگی زمان و فضا، زمان و مکان» یادمی‌کند. قرن بیستم از طریق فناوری ارتباطات و اطلاع رسانی، کره  زمین را به مکانی کوچک تبدیل‌کرده‌است. به‌گونه‌ای‌که هر رویدادی که در یک ناحیه اتفاق‌می افتد در نواحی دور و نزدیک تأثیرمی گذارد (شکوئی، ۱۳۸۸: ۳۱). در جریان تداوم، تقویت و دستیابی انقلاب مصر به پیروزی، نقش رسانه ها و شبکه های اجتماعی مجازی و تلفن همراه و … انکارناپذیر و حائز اهمیت اساسی است.

     این رسانه ها موجب شدند که باورهای عمومی جهان به نفع معترضان شکل‌یابند و میدان التحریر هر روز بیشتر از دیروز در رأس سطور خبری سایت‌ها و روزنامه ها قراربگیرد؛ این امر، اصلی ترین عامل در هویت بخشی سیاسی به کالبد فیزیکی میدان التحریر به‌عنوان نمادِ یک مکان معترض بود. با زایل‌شدن فاصله های فیزیکی یا به قول دیوید هاروی به دلیل فشردگی مکان و زمان، آنچه در میدان التحریر می گذشت در مدت زمانی اندک، پهنه  گیتی از آن باخبر می شد؛ تلفن همراه و سایت ها و شبکه های اجتماعی هم در تحریک ملت به حضور و ملاقات در میدان، نقشی قابل‌توجه در بسیج افکار و شهروندان ایفاکردند؛ بنابراین در قالب نظریه  مک لوهان و فشردگی زمان و مکان، دیوید هاروی نیز این پدیده سیاسی قابل‌تحلیل است که در یافته های تحقیق، این ارتباط بیشتر نمودیافته‌است.

    مراجع

    فهرست منابع

    ۱- منابع فارسی

    – احمدی‌پور، زهرا و علی ولی قلی‌زاده (۱۳۸۶)؛ «تبیین عوامل مؤثر در مکان‌گزینی پایتخت‌ها در ایران»، فصلنامه بین‌المللی ژئوپلیتیک؛ سال سوم، ش ۳، پاییز.

    – اسدپور شش‌بهره، مهرداد (۱۳۸۵)؛ تعامل چین با نظام بین‌الملل حقوق بشر، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته حقوق بشر (استاد راهنما: دکتر بهرام مستقیمی، استاد مشاور: دکتر نسرین مصفا)؛ دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.

    – اشرفی ریزی، حسین و زهرا کاظم‌پور (۱۳۸۶)؛ جغرافیای سیاسی اطلاعات (فاصله‌های بی‌فاصله)؛ تهران: انتشارات چاپار.

    – افضلی، رسول و وحید کیانی (۱۳۹۱)؛ «قدرت مکانی: نقش و جایگاه مکان‌های خاص به‌عنوان نماد و سمبل تحولات سیاسی»، مجموعه مقالات پنجمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک ایران؛ ج ۱، رشت: دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت.

    – براری، اباذر (۱۳۹۱)؛ «تحلیلی از وضعیت مصر در سال ۲۰۱۱ و روندهای آتی»، دیپلماسی صلح عادلانه؛ مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، ش ۶، بهار ۲۰۱۲.

    – برزگر، ابراهیم (۱۳۸۶)؛ «چهارچوبی مفهومی برای فهم تحولات سیاسی مصر»، دو فصلنامه پژوهش حقوق و سیاست؛ سال نهم، ش ۲۲، بهار و تابستان.

    – ———- (۱۳۸۲)؛ «نظریه پخش و بازتاب انقلاب اسلامی»، فصلنامه علوم انسانی؛ سال پنجم، ش ۸، بهار و تابستان.

    – بوالحسنی، مهناز (۱۳۸۲)؛ «اثر دسترسی و محدودیت دسترسی بر ساختار فضایی ـ کالبد شهر»، فصلنامه مدیریت شهری؛ ش ۱۴، تابستان.

    – بهزادی، رقیه (۱۳۸۰)؛ نماد در اساطیر: فرهنگ نگارهره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب»، کتاب ماه هنر؛ مرداد و شهریور.

    – بهمنی، پردیس و الیاس صفاران (۱۳۸۹)؛ سیر تحول و تطور نقش و نماد در هنرهای سنتی ایران؛ تهران: انتشارات پیام نور.

    – بیانلو، یوسف و محمدکریم منصوریان (۱۳۸۵)؛ «رابطه تراکم جمعیت با میزان و نوع جرم»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی رفاه اجتماعی؛ سال ششم، ش ۲۲، پاییز.

    – پاپلی یزدی، محمدحسین و حسین رجبی سناجردی (۱۳۹۱)؛ نظریه های شهر و پیرامون؛ چ۷، تهران: انتشارات سمت.

    – پوراحمدی، حسین و سید رسول حسینی کرانی (۱۳۸۸)؛ «ژئوپلیتیک کشورهای نفتی خلیج فارس و چالش‌های جهانی‌شدن اقتصاد»، فصلنامه ژئوپلیتیک؛ سال پنجم، ش ۱، بهار و تابستان.

    – پیتر، هاگت (۱۳۸۲)؛ جغرافیای ترکیبی نو؛ ترجمه: شاپور گودرزی نژاد؛ ج ۱ و۲، تهران: انتشارات سمت.

    – پیشگاهی فرد، زهرا (۱۳۸۶)؛ فرهنگ جغرافیای سیاسی؛ چ ۱، تهران: نشر انتخاب.

    – تامپسون، جان ب (۱۳۸۰)؛ رسانه‌ها و مدرنیته؛ ترجمه: مسعود اوحدی؛ تهران: انتشارات سروش.

    – تکیه ای، مهدی (۱۳۷۵)؛ مصر، مباحث کشورها و سازمان‌های بین‌المللی، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی؛ تهران: وزارت امور خارجه، مؤسسه چاپ و انتشارات.

    – جردن تری و لستر راونتری (۱۳۸۰): مقدمه‌ای بر جغرافیای فرهنگی؛ ترجمه سیمین تولایی و محمد سلیمانی؛ انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.

    – جونز، مارتین و همکاران (۱۳۸۶)؛ مقدمه‌ای بر جغرافیای سیاسی؛ ترجمه زهرا پیشگاهی فرد و رسول اکبری؛ چ ۱، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

    – حافظ‌نیا، محمدرضا و همکاران (۱۳۸۹)؛ سیاست و فضا؛ مشهد: انتشارات پاپلی.

    – حمیدی، محمدمحسن (۱۳۹۰)؛ «ناآرامی در بحرین؛ درخواست اصلاحات یا انقلاب؟»، مجله سیاسی ـ اقتصادی؛ ش ۲۸۴، تابستان.

    – حیدری، جهانگیر (۱۳۹۱)؛ نقش مدیریت سیاسی در همگرایی و واگرایی اقوام، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته  جغرافیای سیاسی (استاد راهنما: دکتر هادی اعظمی)؛ دانشکده  ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، شهریور.

    – دانش، جابر و امیر طیبی (۱۳۹۰)؛ «کیفیت حضور در میادین شهری با تأکید بر نمونه‌های سنتی ایرانی»، فصلنامه مطالعات شهرهای ایرانی اسلامی؛ ش ۴، تابستان.

    – دهشیار، حسین (۱۳۹۰)؛ «بهار عرب شورش بر مدرنیته  وارداتی»، مجله سیاسی- اقتصادی؛ ش ۲۸۳، بهار.

    – دهشیری، محمدرضا (۱۳۸۸)؛ «رسانه و فرهنگ‌سازی»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی؛ دوره دوم، ش۸.

    – رشنو، نبی الله (۱۳۹۲)؛ «رویکردها و علایق ژئوپلیتیک در تحولات خاورمیانه و شمال آفریقا»، فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک؛ سال نهم، ش ۱، بهار.

    – رشیدی، رامین (۱۳۹۰)؛ «بررسی وضعیت تکافل در کشور مصر»، تازه‌های جهان بیمه؛ سال سیزدهم، ش ۱۵۴، فروردین.

    – رضازاده، راضیه (۱۳۸۵)؛ رویکرد روان‌شناسانه و جامعه‌شناسانه به هویت مکانی در شهرهای جدید؛ چ ۱، تهران: انتشارات شرکت عمران شهرهای جدید.

    – زرگری نژاد، غلامحسین (۱۳۷۸)؛ تاریخ صدر اسلام؛ تهران: انتشارات سمت.

    – سجادزاده، حسن (۱۳۹۲)؛ «نقش دلبستگی به مکان در هویت بخشی به میدان های شهری، باغ نظر»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی هنر معمار و شهرسازی نظر؛ سال دهم، ش ۲۵، تابستان.

    – سردارنیا، خلیل‌الله (۱۳۸۸)؛ «اینترنت، جنبش‌های اجتماعی جدید و بسیج اعتراض‌ها»، فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی؛ سال شانزدهم، ش ۴.

    – سلطانزاده، حسین (۱۳۸۲)؛ «شروع شکل‌گیری میدان‌های معاصر»، فصلنامه معماری و فرهنگ؛ سال پنجم، ش ۱۵ و۱۶.

    – سلطانی، علی و احمد نامداریان (۱۳۸۹)؛ «بررسی تأثیر نیروهای مختلف در شکل گیری فضای شهری»، نشریه هویت شهر؛ سال پنجم، ش ۷، پاییز و زمستان.

    – شکویی، حسین (۱۳۷۵)؛ اندیشه‌های نو در فلسفه جغرافیا؛ چ ۹، تهران: انتشارات گیتاشناسی.

    – ———– (۱۳۸۸)؛ فلسفه های محیطی و مکتب های جغرافیایی؛ چ ۶، تهران: انتشارات گیتاشناسی.

    – طاهرخانی، حبیب الله (۱۳۸۱)؛ «ایجاد فضاهای قابل‌دفاع شهری»، فصلنامه مدیریت شهری؛ ش ۹، بهار.

    – عسگری، محمود (۱۳۸۵)؛ «ارکان و الزامات دفاع شهری»، فصلنامه مطالعات بسیج؛ سال نهم، ش ۳۱، تابستان.

    – فوردهام، فریدا (۱۳۴۶)؛ مقدمه‌ای بر روان‌شناسی یونگ؛ ترجمه مسعود میربها؛ تهران: انتشارات اشرافی.

    – فکوهی، ناصر (۱۳۸۳)؛ انسان‌شناسی شهری؛ تهران: نشر نی.

    – فیاض، ابراهیم، حسین سرفراز و علی احمدی (۱۳۹۰)؛ «نشانه‌شناسی چشم‌اندازهای فرهنگی در جغرافیای فرهنگی؛ راهبردی مفهومی برای فهم و کشف معنا»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی؛ دوره چهارم، ش ۴.

    – قاسمی، اصغر (۱۳۸۲)؛ «تیان‌آن‌من؛ قتل عام خاکستری»، دو ماهنامه گزارش؛ ش ۱۴۹، دی و بهمن.

    – قوام، عبدالعلی (۱۳۸۹)؛ چالش‌های توسعه سیاسی؛ چ ۵، تهران: انتشارات قومس.

    – کاستلز، ایمانوئل (۱۳۸۰)؛ عصر اطلاعات، قدرت هویت؛ ترجمه: چاوشیان و خاکباز؛ تهران: انتشارات طرح نو.

    – کاویانی راد، مراد (۱۳۸۹)؛ ناحیه‌گرایی در ایران از منظر جغرافیای سیاسی؛ تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.

    – کلانتری، حسین و هانیه اخوت (۱۳۹۰)؛ برنامه‌ریزی منظر شهری؛ چ ۱، تهران: پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاد دانشگاهی.

    – کریمیان، حسن (۱۳۸۹)؛ «نمادهای فرهنگی در مناظر شهری: بیان معنا، حس هویت و آرامش روحی»، فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای انسانی؛ ش ۷۴، زمستان.

    – کیا، علی‌اصغر و عبدالصمد محمودی (۱۳۹۰)؛ «نقش شبکه‌های اجتماعی در انقلاب تونس»، مجله سیاسی- اقتصادی؛ ش ۲۸۳، بهار.

    – لطفی، صدیقه و عبدالحمید محمدی (۱۳۹۱)؛ «بررسی ارتباط نمادهای شهری با هویت شهر (مطالعه موردی: شهر گنبد کاووس)»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی جغرافیا برنامه‌ریزی منطقه‌ای؛ سال دوم، ش ۲، بهار.

    – لینچ، کوین (۱۳۷۴)؛ سیمای شهر؛ ترجمه دکتر منوچهر مزینی؛ چ ۱، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

    – مدنی پور، علی (۱۳۷۹)؛ طراحی فضای شهری؛ ترجمه فرهاد مرتضایی؛ تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری، وابسته به شهرداری تهران.

    – محمودی نژاد، هادی (۱۳۸۸)؛ فضا و مکان در طراحی شهری؛ تهران: انتشارات هله/طحان.

    – مک   لین، ایان (۱۳۸۱)؛ فرهنگ علوم سیاسی آکسفورد؛ ترجمه دکتر حمید احمدی؛ چ ۲، تهران: نشر میزان.

    – مویر، ریچارد (۱۳۷۹)؛ درآمدی نو بر جغرافیای سیاسی؛ ترجمه دره میرحیدر؛ چ ۱، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.

    – میرحیدر، دره و حسین حمیدی نیا (۱۳۸۶)؛ «کالبدشکافی نقشه و نقش آن در اعمال قدرت و القای سیاست»، نشریه علوم جغرافیایی؛ ج ۶، ش ۸ و ۹، بهار و تابستان.

    – وزیرنیا، سیما (۱۳۸۱)؛ «جایگاه نماد در نظام اندیشه یونگ»، فصلنامه فرهنگستان هنر؛ ش ۴.

    – ولی قلی‌زاده، علی (۱۳۸۷)؛ تبیین عوامل مؤثر در مکان‌گزینی پایتخت‌ها در ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد (به راهنمایی دکتر زهرا احمدی‌پور)؛ تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

    – یوسفی، محسن (۱۳۹۰)؛ «انقلاب‌های عربی: مسئله اجتماعی یا مسئله سیاسی»، مجله سیاسی- اقتصادی؛ ش ۲۸۴، تابستان.

    ۲- منابع انگلیسی

    – Berten, H. (1995), The Idea of postmodern, London: Routledge.

    – Bonnemaison,Joel(2005),Culture and Space ,Conceiving a New Cultural Geography, Edited by Chantal Blance – pamard, Maud Lasseur and Christel Thibault, Translated by Joseepenot- Demetry,I.B.Tauris&CO.Ltd,London.

    – Chow, Kenny, Healey, Mick (2008), Place attachment and place identity: First – year undergraduates making the transition from home to university, journal of Environmental Psychology, 28.

    – Hernandez, Bernardo, Hidalgo, M. Carmen, Salazar, Laplace, M. Esther, Hess, Stephany (2007). Place attachment and place identity in natives and non-natives, journal of Environmental Psychology, 27.

    – Oxford university Press (1997), Oxford Wordpower, Dictionary for Learners of English.

    – Wester-Herber, misse (2004), Underlying concerns in land-use conflicts-the role of place-identity in risk perception, Environmental Science & policy, 7.

    3- منابع الکترونیکی

    – Alanoud al sharekh، (۲۰۱۱)؛ Reform and rebirth in the middle east, Survival , April –May 2011, http://www.informaworld.com/terms-and-conditions-of-access. pdf

    نویسندگان:

    سید هادی زرقانی: عضو هیات علمی گروه جغرافیا.دانشگاه فردوسی مشهد

    جهانگیر حیدری: دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی . دانشگاه خوارزمی

     منیره یاری: دانش آموخته‌ی جغرافیا و برنامه‌ریزی توریسم، دانشگاه سیستان و بلوچستان

    فصلنامه جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام شماره ۵

    ادامه دارد…

    کلیدواژه ها :
    دوره های نوروزی عصر شبکه

    مطالب مرتبط

    ویژه های ایران ویج

    دیدگاهها (۰)



    ;کانال تلگرام ایران ویج اصلاحات نیوز آموزشگاه مهندسی عصر شبکه

    آخرین اخبار و مطالب

    پربحث ترین های هفته

    Sorry. No data so far.