• خرید vpn
  • ما هنـوز به فـردایی روشـن امید داریم

    صفحه اصلی » اداب و رسوم , توریسم و گردشگری » جایگاه قهوه خانه در ایران
    کد خبر : 1864165

    جایگاه قهوه خانه در ایران

    جایگاه قهوه خانه در ایرانReviewed by Iranvij-1 on Jun 2Rating: تاریخچه قهوه‌خانه قهوه‌خانه در آغاز همان‌گونه که از نامش پیداست، جای قهوه‌نوشی بود. نخستین قهوه‌خانه‌ها در ایران در دوره صفویان و به احتمال زیاد در زمان سلطنت شاه طهماسب در شهر قزوین پدید آمد و بعد در زمان شاه عباس اول در شهر اصفهان توسعه…

    جایگاه قهوه خانه در ایرانReviewed by Iranvij-1 on Jun 2Rating:

    تاریخچه قهوه‌خانه
    قهوه‌خانه در آغاز همان‌گونه که از نامش پیداست، جای قهوه‌نوشی بود. نخستین قهوه‌خانه‌ها در ایران در دوره صفویان و به احتمال زیاد در زمان سلطنت شاه طهماسب در شهر قزوین پدید آمد و بعد در زمان شاه عباس اول در شهر اصفهان توسعه یافت. این شهر دومین مکانی است که «قهوه‌خانه» در آن دایر شده و یکی از مهم‌ترین استان‌های کشور در گسترش قهوه‌خانه‌ها بوده است.

    پیش از پا گرفتن قهوه‌خانه‌های عمومی در شهرهای ایران، در دربار پادشاهان صفوی آبدارخانه‌هایی بود که در آنها قهوه می‌ریختند و به درباریان و مهمانان آنان می‌نوشانیدند. همراه با رسم قهوه‌پزی در دربار صفوی، شغل قهوه‌چی‌گری نیز پدید آمد و از مناصب مهم درباری شد.

    انتقال پایتخت از اصفهان به تهران که در زمان آقامحمدخان قاجار انجام گرفت که موجب گسترش بیشتر قهوه‌خانه‌ها شد. بر اساس اسناد موجود در آن زمان در شهر تهران که جمعیتی حدود ۲۵۰ هزار نفر داشته تعداد قهوه‌خانه‌ها به ۴ هزار و ۳۰۰ تا ۵۰۰ باب رسید که نشان از رونق و اهمیت قهوه‌خانه در جامعه آن روزگار است.

    ۶۲

    با آمدن چای به ایران و کشت این گیاه در بعضی مناطق شمالی ایران و ذائقه‌پذیر شدن طعم چای دم‌کرده میان مردم، کم‌کم چای جای قهوه را در قهوه‌خانه گرفت. از نیمه دوم قرن سیزدهم هجری چای‌نوشی در قهوه‌خانه‌ها معمول شد، ولی نام قهوه‌خانه همچنان بر آنها باقی ماند.

    در دوران ناصرالدین شاه باز هم تعداد قهوه‌خانه‌ها افزایش یافت و آنها که ابتدا در بازارها و محله‌ها و در کنار مجموعه‌ای از واحدهای صنفی مهم مانند نانوایی، قصابی، بقالی و سبزی فروشی، حمام و… بازارچه‌ای را با هم به وجود آورده بودند. قهوه‌خانه دامنه فعالیت خود را به خیابان‌ها و محله‌های شهر، مراکز تجمع پیشه‌ها، کارگاه‌های صنعتی، کارخانه‌ها، مسافرخانه‌ها، مراکز حمل و نقل مسافر، مدخل شهرها، پیرامون دروازه ها و منزلگاه‌های میان شهر گسترش دادند و تعداد زیادی قهوه‌خانه با فاصله‌های دور و نزدیک از یکدیگر ساخته شد. با ریشه گرفتن قهوه‌خانه در متن جامعه و میان توده مردم و توسعه آن در شهرها قهوه‌خانه توانست به صورت یک واحد صنفی فعال با کارکرد اجتماعی ـ فرهنگی ویژه و مشخص خودنمایی کند.

    ۶۳

    سیاست و قهوه‌خانه‌ها

    از عوامل مهم و مؤثر در شکل‌گیری قهوه‌خانه‌ها، مسائل سیاسی بود. تبادل اندیشه‌ها، افکار سیاسی و اقتصادی در قهوه‌خانه‌ها سبب شد‌ این مکان‌ها رونق بیشتری یابند.

    کارکردهای غیر سیاسی

    همزمان با ریشه‌ گرفتن قهوه‌خانه ‌میان توده مردم و توسعه یافتن آن در همه شهرها، مردم از هر طبقه و گروه به خصوص اهل کار و صنعت و پیشه به آن روی می‌آوردند. عمده‌ترین کارکردهای فرهنگی و اجتماعی قهوه‌خانه از این قرار است:

    ۱. پر کردن اوقات فراغت؛

    ۲. قهوه‌خانه به مثابه محل تجمع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی؛

    ۳. سخنوری، شاهنامه‌خوانی و نقالی؛ البته شاهنامه‌خوانی در قهوه‌خانه‌های بزرگ به ندرت مستقیم‌ از روی کتاب شاهنامه انجام می‌شد و نقالان معمولا داستان‌های شاهنامه را با شاخ و برگ بسیار و بداهه‌سازی به زبان عامیانه و به کمک حرکات نمایشی به تجسم در می‌آوردند؛

    ۴. رفع اختلافات؛

    ۵. محافل ادبی.

    قهوه‌خانه در جامعه ایران، تحول و دگرگونی بزرگی در شکل گردهمایی‌های مردم و شیوه گذراندن اوقات فراغت و نوع سرگرمی‌های آنان فراهم آورد. مردم از هر قشر و گروه هر روز پس از دست کشیدن از کار روزانه و در ایام و اوقات بیکاری در قهوه‌خانه‌ها جمع می‌شدند و ساعت‌ها به گفتگو با هم و تبادل نظر درباره کارهای اجتماعی و اقتصادی و سیاسی می‌پرداختند.

    در مجالس شبانه قهوه‌خانه‌ها، به خصوص شب‌های ماه رمضان که آیین‌های سخنوری و مرثیه‌سرایی و نقالی و شاهنامه‌خوانی و بازی‌های قهوه‌خانه‌ای در آن برگزار می‌شد، معمولا جمع زیادی از اهالی محل و مردم محله‌های دیگر شرکت می‌کردند و در یک محفل انس و دوستی و فضای فرهنگی و ادبی با هم ارتباط برقرار می‌کردند.

    ۶۴

    قهوه‌خانه که تا چند دهه پیش کانون نشر و ترویج فرهنگ سنتی و دستاوردهای ادبی و هنری گذشتگان ما بود و توانسته بود تا حدی یادمان‌های گذشته را در جامعه ایران و میان عامه مردم زنده و پایدار نگه دارد کم کم کارکرد خود را از دست داد و صرفا به محلی برای نوشیدن چای و خوردن صبحانه و ناهار و رفع خستگی درآمد و در زمان حاضر با رونق فرهنگ غربی در میان ایرانیان و با جایگزین شدن ساندویچ‌فروشی‌ها، کافی‌شاپ‌ها و…، قهوه‌خانه‌ها متروک شدند و دیگر هیچ اثری از آن قهوه‌خانه‌ها در زندگی اجتماعی ایرانیان مشاهده نمی‌شود مگر در برخی روستاها که هنوز بافت سنتی آنها دست نخورده باقی مانده است. در سال‌های اخیر برخی از افراد با ذوق در تهران و بعضی شهرهای دیگر ایران اقدام به بازسازی قهوه‌خانه‌هایی با حفظ بافت سنتی آن کرده‌اند، برای نمونه می‌توان از قهوه‌خانه سنتی آذری نام برد که بازسازی آن بر اساس طرحی بر پایه مدارک و اسناد تاریخی و اطلاعات شفاهی صاحبنظران و مطلعان تهیه شده است. در بازسازی و ترکیب‌بندی فضاها و نماها و آرایه‌ها کوشش شده تا عمدتا از آجر و کاشی و سنگ و چوب و گچ و کاهگل استفاده شود تا بر اثر آمیختگی این نوع مصالح با هم در فضاها بافتی از معماری سنتی قهوه‌خانه‌های قدیم در چشم بینندگان تجلی یابد.

    شغل قهوه‌چی

    قهوه‌چیان را از لحاظ نوع قهوه‌خانه‌ای که می‌گرداندند و چگونگی کار و وظیفه‌شان می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد:

    ۱. قهوه‌چیان شهرها

    که در هر محله و کوچه و گذر یا در هر بازار و بازارچه و سرایی قهوه‌خانه‌ای داشتند،

    قهوه‌خانه‌هایشان محل تجمع اصناف مختلف بود. در هر یک از این قهوه‌خانه‌ها کارگرانی بودند که قهوه‌چی‌ها را در گرداندن قهوه‌خانه و عرضه خدمات به مردم کمک می‌کردند، مانند کارگرهای «پای بساط»، «جارچی»، «قندگیر»، «استکانشوی»، «قلیان چاقکن» یا «سرچاقکن»، «آتش بیار» و «دیزی‌پز».

    هر یک از حمام‌های عمومی معتبر شهرها نیز قهوه‌خانه یا آبدارخانه‌های داشت که آن را یک قهوه‌چی یا قلیاندار یا غلام قهوه‌چی می‌گرداندند و از مشیریان با چای و قلیان و چپق پذیرایی می‌کردند.

    ۲. قهوه‌چیان قهوه‌خانه‌‌های خصوصی

    در دوره صفوی در دربار پادشاهان کسانی به نام «قهوه‌چی» آبدارخانه دربار را می‌گرداندند. در عهد ناصرالدین شاه نوشیدن قهوه و چای، هر دو در دربار و خانه‌های بسیاری از روحانیان، اعیان و رجال درباری معمول شد که اینان آبدارخانه‌ها یا قهوه‌خانه‌هایی در دربار و خانه‌های خود بر پا کرده بودند. در این آبدارخانه‌ها، قهوه‌چیان و قلیان چاقکنان ماهر با منصب‌های قهوه‌چی، غلام قهوه‌چی و قلیاندار و قهوه‌چی‌باشی یا آبدارباشی به کار گمارده شده بودند.

    ۶۵

    ۳. قهوه‌چیان قهوه‌خانه‌های موقت

    به هنگام عزاداری‌ها و روضه‌خوانی‌های بزرگ، به خصوص عزاداری‌های سالار شهیدان، امام حسین (ع)، در دهه محرم و اربعین حسینی در ماه صفر و در مجالس عروسی و میهمانی‌های بزرگ مانند ولیمه بازگشت از سفر حج یا ختنه سوران و اجتماع‌های صنفی و سیاسی قهوه‌خانه‌هایی در طول ایام گردهمایی‌ها برپا می‌شد. این قهوه‌خانه‌ها در خانه‌ها و تکیه‌ها و مساجد دایر بود.

    ۴. قهوه‌چیان دوره گرد

    قهوه‌چی‌ دوره گرد یا سیار یکی از مشاغل سرپایی رایج در شهرها بود. قهوه‌چیان دوره‌گرد بساطی ساده و جمع و جور داشتند. این گروه قهوه یا چای را به کوچه و بازار می‌بردند و در محل تجمع کارگران و پیشه‌وران و کسبه بساط می‌افکندند و از راه فروش قهوه و چای زندگی را می‌گذراندند.

    ۶۶

    نقاشی قهوه‌خانه

    در نهاد قهوه‌خانه دو مکتب مهم از هنرهای کلامی و تجسمی، یعنی نقالی و سخنوری (هنر کلامی) و نقاشی (هنر تجسمی)، رشد و بالندگی یافت و در هر یک از این هنرها هنرمندان بزرگی تربیت شدند.

    گروه نقالان، سخنوران و نقاشان همیشه همچون یک وسیله ارتباطی نیرومند در جامعه سنتی عمل می‌کردند و با توش و توان خود رشته‌های پیوند تاریخی- فرهنگی را از راه ابلاغ معارف قومی و مذهبی به صورت‌های گوناگون در میان نسل‌ها، استوار و محفوظ نگه می‌داشتند. از زمان توسعه داد و ستدهای تجاری و صنعتی و فرهنگی ایران با کشورهای خارج و گسترش نظام ارتباطات سمعی و بصری در جوامع شهری و ورود رادیو و تلویزیون به قهوه‌خانه‌ها این نهاد اجتماعی و فرهنگی اندک اندک خلوت و منزوی شدند تا اینکه عده‌ای از صاحبان ذوق و سلیقه به فکر بازسازی، احیا و مرمت این مکان‌های قدیمی و سنتی افتادند تا شاید این اماکن تاریخی به کانون‌های فرهنگی و اجتماعی تبدیل شود. این تفکر اهدافی در بر داشت از جمله آشنایی جوانان و جهانگردانی که قصد آشنایی با فرهنگ اصیل و سنتی را دارند.

    ۶۷

    نقاشی قهوه‌خانه‌ای به اثری گفته می‌شود که به اندازه نسبتا بزرگ بر دیوارهای قهوه‌خانه یا روی پارچه به صورت تابلوهای بسیار زیبا که به دیوار زده می‌شد، به دست نقاشان ایرانی کشیده می‌شد. این نوع نقاشی جزو سبک‌های سنتی، آیینی و کهن نقاشی در ایران محسوب می‌شود. این نوع نقاشی که خاص قهوه‌خانه‌هاست، از عمده وجوه فرهنگی و اجتماعی حائز اهمیت این مراکز محسوب می‌شود. نقاشی‌ خیالی‌سازی از آن رو به نقاشی قهوه‌خانه‌ای شهرت یافته که نقال و تزئینات دیوار قهوه‌خانه با یکدیگر ارتباط مستقیم دارند.‌ این نقاشی‌ها بیشتر صحنه وقایع معروف مذهبی و حماسی را مجسم می‌کردند.

    از بنیانگذاران شیوه نقاشی قهوه‌خانه‌ای می‌توان به قوللر آقاسی و محمد مدبر اشاره کرد. نمونه‌های قابل توجهی از آثار هنرمندان نقاشی قهوه‌خانه‌ای در موزه رضا عباسی نگهداری می‌شود. این شیوه در دهه ۲۰ و ۳۰ شمسی مورد توجه هنرمندان مدرنیست ایرانی به ویژه اهالی مکتب سقاخانه قرار گرفت.

    نمایش در قهوه‌خانه‌ها

    از دیگر وجوه فرهنگی و اجتماعی حائز اهمیت قهوه‌خانه‌ها در ایران نمایش‌هایی است که در این محل‌ها اجرا می‌شد. صحنه نمایش قهوه‌خانه‌ای معمولا یک سن بزرگ یا یکی‌ دو تخت چوبی بود که میان صحن قهوه‌خانه می‌بستند. عنوان نمایشنامه‌ها بیشتر چیزی شبیه «حاجی مسجدی»، «عروسی هالو» و جز آن بود. موضوع نمایش‌های قهوه‌خانه‌ای معمولا داستان‌های تاریخی، حماسی یا بزمی بود و بیشتر از داستان‌های شاهنامه فردوسی یا خمسه نظامی تقلید می‌شد یا از نمایش‌ها یا داستان‌های کهن ایرانی همچون بیژن و منیژه، ‌رستم و سهراب، یوسف و زلیخا، شیرین و فرهاد یا از قصه‌هایی شفاهی میان مردم گرفته می‌شد؛ داستان‌هایی چون «حاکم یک شبه» و «نوروز پیروز».

    ۶۸

    جایگاه قهوه‌خانه در تاریخ ایران

    با نگاهی به آنچه گذشت، می‌توان به روشنی دریافت قهوه‌خانه‌ها، صرفا محلی برای سپری‌کردن اوقات فراغت یا نوشیدن قهوه و بعدها چای نبوده است. آنچه امروزه قهوه‌خانه را در ارتباطات سنتی ایران از دیگر مراکز ارتباطی آیینی و سنتی متمایز می‌سازد، نقش تأثیرگذار و بی‌بدیل آن در ارتباطات اجتماعی و همچنین جای پای آن در تمامی وجوه فرهنگی و سیاسی ایران بوده است. این تأثیرگذاری به خصوص در زمان‌های حائز اهمیت است که مردم با نبود وسایل ارتباط جمعی امروزی ناقل اندیشه‌ها، فرهنگ‌ها و آداب و رسوم خود بودند. پس بسیار بجاست قهوه‌خانه را کنار دیگر ابزار ارتباطی چند قرن گذشته ایران همچون مساجد، حمام، بازار و نظایر آن جزو لاینفک ابزار ارتباطی کهن بدانیم که تأثیرات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی برجسته و قابل توجهی بر جامعه گذارده‌اند.

    دوره های نوروزی عصر شبکه

    مطالب مرتبط

    ویژه های ایران ویج

    دیدگاهها (۰)



    ;کانال تلگرام ایران ویج اصلاحات نیوز آموزشگاه مهندسی عصر شبکه

    آخرین اخبار و مطالب

    پربحث ترین های هفته

    Sorry. No data so far.